StartUsługiKonsultacjeTestyO nasBlogDla biznesuWkrótceFAQKontakt
Zaloguj sięBezpłatna wycena
PHQ-9
Depresja i nastrój
wpis pełny

Kwestionariusz Zdrowia Pacjenta

Patient Health Questionnaire-9

Nasilenie depresji wg kryteriów DSM

Podgląd arkusza PHQ-9 (watermark PREVIEW)Powiększ podgląd

Podgląd poglądowy z watermarkiem. Źródło: Kroenke, Spitzer, Williams, PHQ-9 (Pfizer), phqscreeners.com · licencja: public domain (phqscreeners.com: reprodukcja, wyświetlanie i dystrybucja bez zgody)

Podstawowe informacje

Autorzy oryginału
Spitzer, Kroenke, Williams (1999)
Polska adaptacja
Kokoszka, Jastrzębski, Obrębski (walidacja 18-60 lat); Tomaszewski i wsp. (walidacja u osób starszych, 2011) (2016)
Grupa docelowa
dorośli 18-60 lat (walidacja Kokoszka i wsp.); osoby starsze 60+ (walidacja Tomaszewski i wsp.)
Czas badania
kilka minut (narzędzie przesiewowe, 9 pozycji)
Procedura
samoopis

Co bada ten test

PHQ-9 mierzy nasilenie objawów depresji w ostatnich dwóch tygodniach i służy przede wszystkim jako narzędzie przesiewowe. Jego konstrukcja jest nietypowa dla kwestionariuszy psychologicznych: nie wyrosła z teorii psychologicznej, lecz wprost z systemu klasyfikacyjnego. Dziewięć pozycji to dziewięć kryteriów objawowych epizodu depresyjnego według DSM-IV, przełożonych na pytania o częstość dokuczania danym problemem. Dzięki temu wynik da się bezpośrednio odnieść do języka diagnozy psychiatrycznej.

Narzędzie powstało jako część większego Kwestionariusza Zdrowia Pacjenta (PHQ), samoopisowej wersji wywiadu PRIME-MD, zaprojektowanego dla podstawowej opieki zdrowotnej. Celem twórców było stworzenie modułu, który lekarz rodzinny może wykorzystać w ciągu kilku minut, bez szkolenia psychologicznego, aby wychwycić pacjentów wymagających pogłębionej oceny. Ta geneza tłumaczy skrajną prostotę narzędzia: jedna rama czasowa, jedna skala odpowiedzi, jedna suma.

Konstrukt jest ujmowany jednowymiarowo. PHQ-9 nie ma podskal i interpretuje się wyłącznie wynik łączny, choć w analizach czynnikowych bywają wyodrębniane skorelowane czynniki somatyczny i poznawczo-afektywny. Wynik należy rozumieć jako miarę nasilenia objawów, a nie jako rozpoznanie – żaden próg punktowy nie zastępuje wywiadu klinicznego.

Narzędzie ma dwa równolegle stosowane tryby interpretacji. Pierwszy to prosta suma punktów odnoszona do przedziałów nasilenia lub do punktu odcięcia. Drugi to algorytm diagnostyczny odwzorowujący kryteria DSM: sprawdza się, ile objawów występowało przez co najmniej połowę dni oraz czy wśród nich jest obniżony nastrój lub anhedonia, czyli objawy osiowe. Tryb algorytmiczny daje wynik bliższy rozpoznaniu klinicznemu, tryb sumaryczny lepiej nadaje się do monitorowania zmiany w czasie.

Typowe zastosowanie

Najczęściej stosowany krótki przesiew depresji na świecie. Podstawowe zastosowania to wykrywanie depresji w podstawowej opiece zdrowotnej i w poradniach specjalistycznych, przesiew w badaniach populacyjnych i epidemiologicznych, monitorowanie efektów leczenia (pomiar powtarzany co kilka tygodni pokazuje kierunek zmiany), a także badania naukowe i prace dyplomowe, w których depresja jest zmienną zależną albo kontrolną. Ze względu na bezpłatność i brak wymogu uprawnień psychologicznych jest to jedno z niewielu dobrze zwalidowanych narzędzi, które student może zastosować legalnie i bez opłat. Często zestawiany z GAD-7, z którym tworzy krótką parę przesiewową dla depresji i lęku.

Dostępność

Typ
Darmowy
Wydawca / źródło
domena publiczna (Pfizer); oficjalny polski arkusz na phqscreeners.com, ponadto m.in. kampania "Diagnozuj i lecz" (angelinipharma.pl), polpharmadlaciebie.pl, ifightdepression.com
Zgoda autora / licencja
narzędzie bezpłatne, nie wymaga zgody na użycie kliniczne i badawcze
Arkusz polski
pełny dokument u źródłaŹródło: Kroenke, Spitzer, Williams, PHQ-9 (Pfizer), phqscreeners.com · licencja: public domain (phqscreeners.com: reprodukcja, wyświetlanie i dystrybucja bez zgody)
Arkusz angielski
zobacz arkusz ENDarmowy, bez wymogu zezwolenia (Pfizer zniosl licencje dla skal PHQ i GAD-7).
Artykuł źródłowy
publikacja walidacyjna

Jak wygląda badanie

Budowa pozycji
Dziewięć krótkich pytań o częstość występowania problemów odpowiadających kryteriom objawowym epizodu depresyjnego: anhedonii, obniżonego nastroju, zaburzeń snu, zmęczenia, zmian apetytu, poczucia winy i bezwartościowości, trudności z koncentracją, spowolnienia lub pobudzenia psychoruchowego oraz myśli o śmierci i samookaleczeniu. Pozycje sformułowane są w języku codziennym, bez terminologii psychiatrycznej, co pozwala stosować narzędzie w podstawowej opiece zdrowotnej. Nie ma pozycji odwróconych: wszystkie punktuje się wprost, bo każda opisuje objaw, a nie jego brak. Pierwsze dwie pozycje, dotyczące anhedonii i obniżonego nastroju, funkcjonują też samodzielnie jako ultrakrótki przesiew PHQ-2.
Skala odpowiedzi
Czterostopniowa skala częstości odnoszona do ostatnich dwóch tygodni, punktowana od 0 do 3, z etykietami: „wcale nie dokuczały" (0), „kilka dni" (1), „więcej niż połowę dni" (2) i „niemal codziennie" (3). Odpowiedź „więcej niż połowę dni" ma szczególne znaczenie, bo w algorytmie diagnostycznym to od niej liczy się objaw jako obecny (dla pozycji o myślach samobójczych wystarczy jakiekolwiek wskazanie). Wypełnienie zajmuje kilka minut, badanie jest samoopisowe i nie wymaga obecności specjalisty; pozycje można też odczytać w rozmowie lub przez telefon.
Normy i interpretacja
PHQ-9 nie ma norm stenowych ani centylowych – interpretacja opiera się wyłącznie na punktach odcięcia. Najczęściej stosowane są oryginalne przedziały nasilenia: 0-4 brak objawów lub minimalne, 5-9 depresja łagodna, 10-14 umiarkowana, 15-19 umiarkowanie ciężka, 20-27 ciężka. Dla samego przesiewu w wielu krajach przyjmuje się próg 10 punktów. Polska walidacja u dorosłych w wieku 18-60 lat (Kokoszka i wsp., 2016) wskazała jako optymalny punkt odcięcia wynik powyżej 12 punktów, przy czułości 82 procent i swoistości 89 procent. U hospitalizowanych osób starszych polska walidacja (Tomaszewski i wsp., 2011) dała znacznie niższy optymalny próg, powyżej 6 punktów, co pokazuje, że progu nie należy przenosić między populacjami bez namysłu. Wszystkie te wartości pochodzą z otwartych artykułów naukowych, a nie z płatnego podręcznika. Wynik powyżej progu oznacza podejrzenie depresji i wskazanie do diagnostyki, nie rozpoznanie.

Budowa

Liczba pozycji
9
Format odpowiedzi
skala 0-3 (0 = wcale, 3 = niemal codziennie; odniesienie do ostatnich 2 tygodni)

Obliczanie wyników

ICD Diagnostica

Szczegóły obliczania wyniku dostępne tylko przez ICD Diagnostica

  • •Instrukcje obliczania wyników krok po kroku
  • •Pozycje odwrócone i przypisanie pozycji do podskal
  • •Kalkulatory z interpretacją wyników
  • •Wskazówki do metodologii i opisu wyników
  • •Podskale, normy i przebieg badania narzędzi diagnostycznych
Przejdź do ICD Diagnostica

Dostęp do funkcji Clinical uzyskasz w planie Clinical na icd-diagnostica.com.

Jak policzyć wynik

ICD Diagnostica

Instrukcja obliczania wyniku dostępna tylko przez ICD Diagnostica

  • •Instrukcje obliczania wyników krok po kroku
  • •Pozycje odwrócone i przypisanie pozycji do podskal
  • •Kalkulatory z interpretacją wyników
  • •Wskazówki do metodologii i opisu wyników
  • •Podskale, normy i przebieg badania narzędzi diagnostycznych
Przejdź do ICD Diagnostica

Dostęp do funkcji Clinical uzyskasz w planie Clinical na icd-diagnostica.com.

Kalkulator wyniku

ICD Diagnostica

Kalkulator wyniku dostępny tylko przez ICD Diagnostica

  • •Instrukcje obliczania wyników krok po kroku
  • •Pozycje odwrócone i przypisanie pozycji do podskal
  • •Kalkulatory z interpretacją wyników
  • •Wskazówki do metodologii i opisu wyników
  • •Podskale, normy i przebieg badania narzędzi diagnostycznych
Przejdź do ICD Diagnostica

Dostęp do funkcji Clinical uzyskasz w planie Clinical na icd-diagnostica.com.

Normy

Typ norm
punkty odcięcia
Interpretacja
Oryginalne progi nasilenia: 0-4 brak, 5-9 łagodna, 10-14 umiarkowana, 15-19 umiarkowanie ciężka, 20-27 ciężka depresja. Polska walidacja (Kokoszka i wsp., 2016; 18-60 lat): optymalny punkt odcięcia >12. Osoby starsze hospitalizowane (Tomaszewski i wsp., 2011): optymalny punkt odcięcia >6.
Próba normalizacyjna
n=99 (45 M, 54 K), 18-60 lat, M=41, SD=12,5 (Kokoszka i wsp., 2016); n=105 hospitalizowanych osób starszych, średnia wieku 73,4, SD=7,9 (Tomaszewski i wsp., 2011)

Psychometria

Alfa Cronbacha
0,88
Trafność
Przy progu >12: czułość 82%, swoistość 89%; korelacja z BDI rho=0,92, z HDRS rho=0,87 (Kokoszka i wsp., 2016). U osób starszych przy progu >6: czułość 70,4%, swoistość 78,2%, alfa 0,7 (Tomaszewski i wsp., 2011).

Kiedy nie stosować tego narzędzia

  • •Gdy potrzebujesz rozpoznania, a nie przesiewu: przekroczenie progu oznacza podejrzenie depresji i wskazanie do wywiadu klinicznego, nigdy rozpoznania
  • •Gdy nie możesz zapewnić reakcji na pozytywną odpowiedź w pozycji o myślach samobójczych – w badaniach anonimowych i w pełni zdalnych to poważny problem etyczny wymagający zaplanowania rozwiązania
  • •Gdy chcesz opisać profil objawów depresji: dziewięć pozycji daje jeden wynik ogólny i nie pozwala na rzetelną analizę podskal
  • •Gdy badasz pacjentów oddziałów niepsychiatrycznych bez korekty na chorobę somatyczną: pozycje o śnie, apetycie, zmęczeniu i spowolnieniu bywają podnoszone przez chorobę i leczenie, a nie przez depresję
  • •Gdy stosujesz próg z innej populacji niż badana – progi dla dorosłych i dla hospitalizowanych osób starszych różnią się dwukrotnie i nie są zamienne
  • •Gdy badasz dzieci: narzędzie i jego polskie walidacje dotyczą osób dorosłych (dla młodzieży istnieje osobna wersja PHQ-A, niewalidowana w Polsce)

Co pokazują badania

Polska walidacja u dorosłych 18-60 lat

W próbie 99 osób (45 mężczyzn, 54 kobiety; średnia wieku 41 lat, SD = 12,5) alfa Cronbacha wyniosła 0,88, a usunięcie żadnej z pozycji jej nie poprawiało. Wobec diagnozy z wywiadu MINI 5.0.0 optymalny punkt odcięcia to powyżej 12 punktów, przy czułości 82 procent i swoistości 89 procent. Trafność zbieżna była bardzo wysoka: z Inwentarzem Depresji Becka rho = 0,92 i ze Skalą Depresji Hamiltona rho = 0,87 (oba p < 0,001). Średni wynik PHQ-9 w tej próbie wyniósł 8,6 (SD = 7,4).

źródło

Polska walidacja u hospitalizowanych osób starszych

W próbie 105 pacjentów w wieku 60 lat i więcej (54 kobiety; średnia wieku 73,4, SD = 7,9) średni wynik PHQ-9 wyniósł 5,99 (SD = 4,19), a alfa Cronbacha 0,7. Korelacje pozycji z wynikiem ogólnym mieściły się w zakresie 0,31-0,68, przy czym najsilniej ważyła pozycja o zmęczeniu i braku energii, a najsłabiej pozycja o myślach samobójczych. Wobec Krótkiej Geriatrycznej Skali Oceny Depresji uzyskano zbieżność r = 0,58 oraz pole pod krzywą ROC 0,773; optymalny próg to powyżej 6 punktów przy czułości 70,4 procent i swoistości 78,2 procent.

źródło

Walidacja populacyjna 35-64 lata

Największa polska walidacja objęła 4040 osób w wieku 35-64 lat (średnia 53,45; SD = 7,05; 59 procent kobiet, 65 procent mieszkańców wsi). Alfa Cronbacha wyniosła 0,77, a ładunki czynnikowe pozycji mieściły się w przedziale 0,43-0,63. Depresję umiarkowaną, umiarkowanie ciężką lub ciężką stwierdzono u 727 osób, czyli 18,0 procent badanych. Autorzy uznali polską wersję za trafne narzędzie do wykrywania depresji w populacji ogólnej.

źródło

Zależność progu odcięcia od populacji

Zestawienie polskich walidacji pokazuje, jak silnie próg zależy od badanej grupy: powyżej 12 punktów u dorosłych 18-60 lat wobec powyżej 6 punktów u hospitalizowanych osób starszych. W tej drugiej grupie przy progu powyżej 6 wartość predykcyjna dodatnia wyniosła zaledwie 52,8 procent przy ujemnej 88,4 procent, co ilustruje typową dla przesiewu asymetrię: narzędzie dobrze wyklucza depresję, a znacznie słabiej ją potwierdza.

źródło

Status prawny i dostępność

PHQ-9 znajduje się w domenie publicznej: producent zniósł wymóg uzyskiwania zgody, a narzędzie można reprodukować, wyświetlać i rozpowszechniać bez opłat i bez licencji, także w wersji polskiej. Jest to jedno z niewielu dobrze zwalidowanych narzędzi depresji, które student może zastosować legalnie i bezkosztowo.

źródło

Podobne narzędzia

  • GAD-7

    Bliźniacze narzędzie z tej samej rodziny, ale dla lęku uogólnionego; PHQ-9 i GAD-7 razem tworzą standardową krótką parę przesiewową.

  • BDI-II (Inwentarz Depresji Becka)

    Dłuższy (21 pozycji), płatny i chroniony licencyjnie, z polskimi normami stenowymi; wyniki obu narzędzi korelują bardzo wysoko.

  • HADS (Szpitalna Skala Lęku i Depresji)

    Celowo pomija objawy somatyczne, dzięki czemu bywa trafniejsza u pacjentów oddziałów niepsychiatrycznych; mierzy równolegle lęk i depresję.

  • GDS (Geriatryczna Skala Oceny Depresji)

    Przeznaczona dla osób starszych, z formatem tak/nie i bez pozycji somatycznych; w polskiej walidacji PHQ-9 służyła jako kryterium odniesienia.

  • WHO-5 (Wskaźnik Dobrego Samopoczucia)

    Pięć pozycji sformułowanych pozytywnie, mierzy dobrostan, a nie objawy; mniej obciążający, ale mniej specyficzny wobec depresji.

  • PHQ-15

    Moduł z tej samej rodziny mierzący nasilenie objawów somatycznych, przydatny gdy podejrzewasz somatyzację, a nie depresję.

  • EPDS (Edynburska Skala Depresji Poporodowej)

    Dedykowana ciąży i połogowi, świadomie pozbawiona pozycji somatycznych mylących w tym okresie.

Bibliografia

  • Kokoszka A., Jastrzębski A., Obrębski M. (2016). Ocena psychometrycznych właściwości polskiej wersji Kwestionariusza Zdrowia Pacjenta-9 dla osób dorosłych. Psychiatria, 13(4), 187-193.
  • Tomaszewski K., Zarychta M., Bieńkowska A., Chmurowicz E., Nowak W., Skalska A. (2011). Walidacja polskiej wersji językowej Patient Health Questionnaire-9 w populacji hospitalizowanych osób starszych. Psychiatria Polska, 45(2), 223-233.
  • Spitzer R.L., Kroenke K., Williams J.B. (1999). Validation and utility of a self-report version of PRIME-MD: the PHQ primary care study. JAMA, 282(18), 1737-1744.

Baza ma charakter informacyjny. Treści pozycji testowych i pełne normy podlegają prawom autorskim wydawców.