Testy Matryc Ravena – polskie wersje
Raven's Progressive Matrices (Coloured / Standard / Advanced Progressive Matrices)
inteligencja ogólna (czynnik g); TMS-Plus i TMZ: inteligencja płynna
Podstawowe informacje
- Autorzy oryginału
- J.C. Raven
- Polska adaptacja
- TMS-K, TMS-R i TMS-Plus: Aleksandra Jaworowska, Teresa Szustrowa (normalizacja 2000); TMK: Aleksandra Jaworowska, Teresa Szustrowa (normy 1991, podręcznik oznaczony datą 2011); TMZ: Aleksandra Jaworowska (normalizacja 2016, podręcznik 2016/2017) (2000)
- Grupa docelowa
- TMK: dzieci 4-10 lat oraz osoby o obniżonej sprawności intelektualnej; TMS-K/R: dzieci od 6 r.ż., młodzież, dorośli o przeciętnym poziomie intelektualnym; TMS-Plus: młodzież i dorośli 15-79 lat; TMZ: uczniowie klas III szkół średnich i dorośli o co najmniej średnim wykształceniu, ponadprzeciętnie zdolni
- Czas badania
- TMK ok. 15 min; TMS-K/R ok. 35 min; TMS-Plus ok. 60 min (bez ograniczenia czasu); TMZ z ograniczeniem czasu: 5 min Seria I + 30 min Seria II
- Procedura
- wykonaniowy; indywidualnie lub grupowo (TMK: indywidualnie lub w małych grupach); wersje komputerowe TMS na platformie Epsilon
Co bada ten test
Testy Matryc Ravena mierzą inteligencję ogólną, czyli czynnik g w rozumieniu Charlesa Spearmana, a w wersjach trudniejszych – przede wszystkim inteligencję płynną. Chodzi o zdolność do dostrzegania porządku w materiale, który nie odwołuje się do wiedzy szkolnej: badany musi samodzielnie odkryć regułę rządzącą układem figur i zastosować ją do wskazania brakującego elementu. John C. Raven nazywał tę zdolność edukcyjną (eductive ability), odróżniając ją od zdolności reprodukcyjnej, czyli od przechowywania i odtwarzania wiedzy nabytej. Matryce badają wyłącznie tę pierwszą.
Materiał jest w całości niewerbalny: każde zadanie to wzór graficzny z brakującym fragmentem oraz zestaw możliwych uzupełnień, spośród których trzeba wybrać jedno pasujące. Zadania w obrębie serii ułożone są według rosnącej trudności, a kolejne serie wprowadzają coraz bardziej złożone typy reguł – od prostego uzupełniania ciągłości wzoru po zależności wymagające jednoczesnego uwzględnienia kilku wymiarów zmienności. Ta konstrukcja sprawia, że test uczy w trakcie badania: pierwsze zadania serii pełnią funkcję wprowadzenia do reguły, którą trzeba potem zastosować w postaci bardziej skomplikowanej.
Brak treści językowych i kulturowych sprawił, że matryce przez dekady uchodziły za test wolny od wpływów kulturowych i były używane tam, gdzie testy werbalne zawodzą: w badaniach międzykulturowych, u osób z zaburzeniami mowy, u niesłyszących i u cudzoziemców. Współcześnie to określenie łagodzi się do sformułowania mniej obciążony kulturowo – badania pokazują, że wyniki zależą jednak od doświadczeń edukacyjnych i obeznania z materiałem graficznym. Matryce okazały się też narzędziem, na którym najlepiej widać efekt Flynna, czyli międzypokoleniowy wzrost wyników, co ma bezpośrednie znaczenie praktyczne: normy szybko się dezaktualizują i zaniżają ocenę, jeśli są stare.
W Polsce funkcjonuje pięć wersji wydawanych przez Pracownię Testów Psychologicznych PTP: kolorowa TMK dla dzieci, standardowe TMS-K i TMS-R, trudniejsza TMS-Plus oraz TMZ dla osób zaawansowanych. Polskie standaryzacje opracowały Aleksandra Jaworowska i Teresa Szustrowa. Wpis dotyczy tej rodziny narzędzi łącznie, a wybór wersji zależy przede wszystkim od wieku i spodziewanego poziomu zdolności badanego. Uwaga praktyczna: wydawca zapowiedział zakończenie sprzedaży wersji TMS i TMZ, rekomendując przejście na nowszy test Raven 2 z aktualnymi normami.
Typowe zastosowanie
Jeden z najczęściej stosowanych testów inteligencji na świecie i w Polsce. Wykorzystywany w diagnozie psychologicznej i psychologiczno-pedagogicznej (ocena poziomu zdolności, kwalifikacja do kształcenia specjalnego, diagnoza uzdolnień), w psychologii pracy i selekcji zawodowej, w badaniach kierowców i w orzecznictwie, a także w badaniach naukowych jako miara inteligencji płynnej lub zmienna kontrolna. Szczególnie cenny wszędzie tam, gdzie testy werbalne są nieadekwatne: u osób z zaburzeniami mowy, niesłyszących, obcojęzycznych oraz w badaniach międzykulturowych. Wersję TMZ stosuje się w selekcji na stanowiska wymagające wysokich zdolności analitycznych i w badaniach nad uzdolnieniami.
Dostępność
- Typ
- Płatny
- Wydawca / źródło
- Pracownia Testów Psychologicznych PTP
- Kategoria testu wg PTP
- C
- Cena
- cennik 1.07-31.12.2026: TMS-K komplet 1228,01 zł (podręcznik 328,41 zł, 5 zeszytów 382,35 zł, 25 arkuszy 32,25 zł, klucz 33,07 zł); TMS-R komplet ok. 1199,30 zł netto; TMS-Plus komplet 1489,06 zł brutto; TMZ komplet ok. 1158,42 zł netto (podręcznik 282,97 zł, zeszyty Seria I 162,89 zł, Seria II 373,01 zł, arkusze 26,22 zł, klucz 26,89 zł netto); TMK: podręcznik TMR-ZO 192,71 zł, 25 arkuszy 32,25 zł (pozostałe elementy TMK wycofane)
- Arkusz polski
- Arkusz chroniony prawem autorskim, dostępny wyłącznie u wydawcy – strona wydawcyNie publikujemy podglądów testów komercyjnych.
- Arkusz angielski
- Test w pelni komercyjny (Pearson); brak legalnego publicznego arkusza EN. Oryginal to podrecznik Raven 1938 bez wersji online.
Jak wygląda badanie
- Budowa pozycji
- Zadaniem badanego jest uzupełnienie wzoru graficznego, z którego wycięto fragment: analizuje układ figur, odkrywa rządzącą nim regułę i wybiera z kilku podanych propozycji ten element, który wzór poprawnie domyka. Wybór jest wymuszony – trzeba wskazać jedną odpowiedź, nie ma odpowiedzi częściowo poprawnych ani możliwości uzasadnienia wyboru. Materiał jest w całości graficzny, bez treści słownych i liczbowych. Liczba zadań nie jest wspólna dla całej rodziny: wersje standardowe (TMS-K, TMS-R, TMS-Plus) liczą 60 zadań w pięciu seriach po 12, TMK ma 36 zadań w trzech seriach (A, Ab, B), a w TMZ do wyniku wchodzi 36 zadań serii właściwej, poprzedzonych 12-zadaniową serią ćwiczeniową. Zadania w obrębie serii ułożono według rosnącej trudności, a kolejne serie wymagają coraz bardziej złożonych reguł: od uzupełniania ciągłości wzoru, przez analogie, po zależności obejmujące jednocześnie kilka zmieniających się cech. Konkretne matryce są materiałem chronionym prawem autorskim i nie są tu przedstawiane – ich znajomość unieważnia wynik badania.
- Skala odpowiedzi
- Badany zaznacza numer wybranej odpowiedzi na arkuszu; punkt przyznaje się wyłącznie za odpowiedź poprawną, bez punktów ujemnych za błędy, więc zgadywanie nie jest karane. Wynik surowy to liczba poprawnych rozwiązań: 0-60 w wersjach standardowych i 0-36 w TMZ, gdzie liczy się tylko serię właściwą. Wersje TMK, TMS-K, TMS-R i TMS-Plus prowadzi się bez ograniczenia czasu, TMZ z limitem 5 i 30 minut na poszczególne serie. Badanie może odbywać się indywidualnie lub grupowo (TMK raczej indywidualnie lub w małych grupach), a wersje TMS dostępne są także w postaci komputerowej na platformie Epsilon. Kategoria C oznacza dostęp wyłącznie dla psychologów.
- Normy i interpretacja
- Wynik surowy przelicza się na wyniki znormalizowane – centyle i skale standaryzowane – według tabel przypisanych do konkretnej wersji i grupy wiekowej. Nie ma jednej normy dla całej rodziny testów: ten sam wynik surowy oznacza co innego w TMS-K i w TMS-Plus, a tabele TMZ dodatkowo uwzględniają poziom wykształcenia. Pełne tabele znajdują się wyłącznie w płatnych podręcznikach PTP i nie są tutaj reprodukowane. Przy interpretacji trzeba pamiętać o dwóch rzeczach. Po pierwsze, matryce nie dają ilorazu inteligencji w rozumieniu skal Wechslera – opisują pozycję badanego w grupie odniesienia na jednym wymiarze zdolności, a nie profil funkcji poznawczych. Po drugie, wiek norm ma tu wyjątkowo duże znaczenie ze względu na efekt Flynna: normy TMK pochodzą z 1991 r. (podręcznik oznaczony datą 2011), a TMS z 2000 r., co przy międzypokoleniowym wzroście wyników prowadzi do zawyżania pozycji badanego względem współczesnej populacji. Sam wydawca zwraca uwagę na możliwe zaniżenie norm TMK i rekomenduje przejście na nowszy test Raven 2. Polską adaptację Raven 2 przygotowała Aleksandra Jaworowska (2024); narzędzie jest dostępne od listopada 2024, ma całkowicie nowe zadania i normy dla wieku 6-79 lat, a jego oryginałem jest Raven's 2 Progressive Matrices (Pearson, 2018). Komplet kosztuje około 790,93 zł brutto, czyli wyraźnie mniej niż wycofywane wersje TMS.
Budowa
- Format odpowiedzi
- wybór brakującego fragmentu matrycy spośród podanych opcji (test wykonaniowy, wybór wymuszony); liczba zadań zależy od wersji: 60 w TMS-K, TMS-R i TMS-Plus (5 serii A-E po 12), 36 w TMK (serie A, Ab, B po 12) oraz 36 w serii właściwej TMZ (poprzedzonej 12-zadaniową serią ćwiczeniową)
- Wersje
- TMK (Coloured Progressive Matrices) – wersja kolorowa dla dzieci 4-10 lat; normy polskie z 1991 r., podręcznik oznaczony datą 2011 (PTP zaznacza możliwe zaniżenie norm); badanie ok. 15 min, bez ograniczenia czasu
- TMS-K (Standard Progressive Matrices, Forma Klasyczna) – 60 zadań w 5 seriach (A-E) po 12; badanie ok. 35 min, bez ograniczenia czasu; normy ogólnopolskie 6-16 lat i dorośli
- TMS-Plus (Forma Plus) – 60 zadań, trudniejsza od TMS-K/R (inteligencja płynna); normy 15-19 lat (uczniowie szkół średnich) i 20-79 lat; ok. 60 min
- TMS-R (Forma Równoległa) – 60 zadań, równoważna klasycznej; normy jak TMS-K oraz dla poborowych; ok. 35 min
- TMZ (Advanced Progressive Matrices) – Seria I 12 zadań (5 min) + Seria II 36 zadań (30 min); normy 2016 dla uczniów klas III szkół średnich i dorosłych 20-67 lat z min. średnim wykształceniem
Podskale
TMS-K/R/Plus: serie A-E (po 12 zadań)
- Zakres możliwych wyników: 0–60
TMZ: Seria I (ćwiczeniowa, 12 zadań) + Seria II (36 zadań)
- Zakres możliwych wyników: 0–36
Obliczanie wyników
Szczegóły obliczania wyniku dostępne tylko przez ICD Diagnostica
- •Instrukcje obliczania wyników krok po kroku
- •Pozycje odwrócone i przypisanie pozycji do podskal
- •Kalkulatory z interpretacją wyników
- •Wskazówki do metodologii i opisu wyników
- •Podskale, normy i przebieg badania narzędzi diagnostycznych
Dostęp do funkcji Clinical uzyskasz w planie Clinical na icd-diagnostica.com.
Jak policzyć wynik
Instrukcja obliczania wyniku dostępna tylko przez ICD Diagnostica
- •Instrukcje obliczania wyników krok po kroku
- •Pozycje odwrócone i przypisanie pozycji do podskal
- •Kalkulatory z interpretacją wyników
- •Wskazówki do metodologii i opisu wyników
- •Podskale, normy i przebieg badania narzędzi diagnostycznych
Dostęp do funkcji Clinical uzyskasz w planie Clinical na icd-diagnostica.com.
Normy
- Typ norm
- normy centylowe/standaryzowane w podręcznikach PTP dla poszczególnych wersji
- Interpretacja
- im wyższy wynik, tym wyższy poziom inteligencji ogólnej (czynnika g); interpretacja wg tabel norm dla wieku
- Próba normalizacyjna
- próby ogólnopolskie: TMS-K/R – dzieci 6-16 lat i dorośli od 16 r.ż. (normalizacja 2000); TMS-Plus – 15-19 i 20-79 lat; TMZ – normalizacja 2016 (uczniowie klas III szkół średnich, dorośli 20-67); TMK – normalizacja 1991; liczebności grup normalizacyjnych podane w ankiecie PTP dla portalu infor.pl: TMS-K 700 osób, TMS-Plus 660 osób – dane ze źródła wtórnego, do potwierdzenia w papierowym podręczniku TMS (2000)
Psychometria
- Trafność
- PTP podaje opisowo wysoką zgodność wewnętrzną i stabilność bezwzględną; trafność potwierdzana korelacjami z innymi testami inteligencji (dane w podręcznikach)
Kiedy nie stosować tego narzędzia
- •Gdy nie masz uprawnień psychologa: kategoria C wyklucza samodzielne stosowanie narzędzia przez pedagogów, lekarzy, studentów innych kierunków i badaczy bez wykształcenia psychologicznego
- •Gdy potrzebujesz pełnego profilu funkcji poznawczych albo ilorazu inteligencji w rozumieniu skal Wechslera: matryce mierzą jeden wymiar i nie zastępują baterii inteligencji
- •Gdy formułujesz wnioski o bezwzględnym poziomie zdolności badanej grupy, opierając się na normach z 1991 lub 2000 roku: efekt Flynna sprawia, że takie oszacowanie będzie zawyżone
- •Gdy badasz ponownie osobę, która wykonywała już tę samą formę testu: konieczna jest forma równoległa, inaczej wynik odzwierciedla zapamiętanie zadań
- •Gdy badany ma poważną wadę wzroku, zaburzenia spostrzegania wzrokowego lub niedowład uniemożliwiający wskazanie odpowiedzi: cały materiał jest graficzny i deficyt sensoryczny zostanie policzony jako obniżenie zdolności
- •Gdy chcesz ocenić zdolności ponadprzeciętne formą klasyczną: efekt sufitowy uniemożliwia różnicowanie w górnym zakresie, potrzebna jest forma o podwyższonej trudności lub wersja dla zaawansowanych
Co pokazują badania
Efekt Flynna i dezaktualizacja norm
Metaanaliza obejmująca dane z lat 1909-2013 z 31 krajów i około czterech milionów osób wykazała, że przyrost wyników jest wyraźnie silniejszy dla inteligencji płynnej niż skrystalizowanej: około 4,1 punktu ilorazu inteligencji na dekadę wobec około 2,1 punktu. Testy matryc należą do narzędzi, na których efekt ten ujawnia się najsilniej. Dla praktyki oznacza to, że normy sprzed dwudziestu lub trzydziestu lat systematycznie zawyżają pozycję badanego względem współczesnej populacji.
źródłoWzorce zmian wyników w czasie
Nowsza metaanaliza objęła siedemdziesiąt lat badań, około tysiąca prób i ponad trzysta tysięcy wyników wersji standardowej. Potwierdziła utrzymywanie się przyrostów w czasie, wskazując zarazem na ich zróżnicowanie zależne od okresu, regionu i grupy wiekowej, w tym na spowolnienie lub odwrócenie trendu w części krajów rozwiniętych w ostatnich dekadach.
źródłoRóżnice między grupami wiekowymi i regionami
Międzyczasowa metaanaliza wyników testów matryc porównała grupy wiekowe oraz kraje rozwijające się i rozwinięte, pokazując wyraźnie większe przyrosty w krajach rozwijających się oraz różnice w tempie zmian między dziećmi a dorosłymi. Wynik ten podważa tezę o kulturowej neutralności narzędzia: skoro wyniki tak silnie zależą od warunków edukacyjnych i cywilizacyjnych, materiał niewerbalny nie oznacza pomiaru wolnego od wpływów kulturowych.
źródłoAnaliza jakościowa odpowiedzi w polskiej wersji dla zaawansowanych
Polska praca eksploracyjna Marii Szecówki-Nowak (2015) zaproponowała system kategoryzacji wszystkich możliwych odpowiedzi w wersji dla zaawansowanych, także błędnych, aby uzyskać informacje diagnostyczne wykraczające poza samą liczbę poprawnych rozwiązań. Kierunek ten pokazuje, że analiza typów popełnianych błędów może wnosić do diagnozy więcej niż wynik ogólny, choć nie jest to procedura znormalizowana.
źródłoTrafność polskich wersji i grupy normalizacyjne
Zestawienie przygotowane przez wydawcę wskazuje, że rzetelność wersji standardowych szacowano metodą zgodności wewnętrznej, a dla wersji o podwyższonej trudności także metodą stabilności bezwzględnej. Trafność tej ostatniej potwierdzano korelacjami ze skalą inteligencji Wechslera, baterią APIS oraz testem sortowania kart. Grupy normalizacyjne liczyły około 700 osób dla formy klasycznej i około 660 dla formy o podwyższonej trudności. Wartości liczbowych współczynników wydawca nie publikuje poza podręcznikami.
źródłoPodobne narzędzia
Raven 2 (Raven's 2 Progressive Matrices)
Następca opisywanej rodziny, rekomendowany przez wydawcę zamiast wycofywanych wersji TMS i TMZ. Ta sama logika zadania (uzupełnianie matrycy), ale całkowicie nowe pozycje i aktualne normy dla wieku 6-79 lat. Polska adaptacja: Aleksandra Jaworowska (2024), dostępna od listopada 2024; oryginał: Pearson, 2018. Komplet kosztuje około 790,93 zł brutto, czyli mniej niż komplety TMS.
CFT 20-R (Neutralny Kulturowo Test Inteligencji Cattella)
Również niewerbalny pomiar inteligencji płynnej, ale zbudowany z czterech różnych typów zadań zamiast jednego, z twardymi limitami czasu i z nowszymi polskimi normami. Naturalna alternatywa, gdy wiek norm matryc stanowi problem.
WAIS-R (PL) (Skala Inteligencji Wechslera dla Dorosłych)
Rozbudowana bateria dająca iloraz inteligencji w skali pełnej, słownej i bezsłownej oraz profil funkcji poznawczych. Trwa kilkakrotnie dłużej, ale odpowiada na pytanie, na które matryce odpowiedzieć nie mogą: jak wygląda struktura zdolności badanego.
APIS-Z (Bateria Testów APIS-Z)
Polska bateria mierząca inteligencję w kilku aspektach (abstrakcyjno-logicznym, werbalnym, wzrokowo-przestrzennym, społecznym), z zadaniami także werbalnymi. Pozwala opisać profil zdolności, podczas gdy matryce dają jeden wskaźnik.
WISC-R / WISC-V (Skala Inteligencji Wechslera dla Dzieci)
Pełna diagnoza inteligencji dzieci i młodzieży z wskaźnikami złożonymi. Stosowana tam, gdzie potrzebne jest orzeczenie o poziomie rozwoju intelektualnego, którego pojedynczy test niewerbalny nie uzasadnia.
SB5 (Skala Inteligencji Stanford-Binet 5)
Bateria obejmująca pięć czynników poznawczych w części werbalnej i niewerbalnej, z bardzo szerokim zakresem wiekowym i dobrym różnicowaniem na krańcach rozkładu, gdzie forma klasyczna matryc zawodzi.
Bibliografia
- Jaworowska, A., Szustrowa, T. (2000). Test Matryc Ravena w Wersji Standard TMS. Formy: Klasyczna, Równoległa, Plus. Polskie standaryzacje. Warszawa: Pracownia Testów Psychologicznych PTP.
- Szustrowa, T., Jaworowska, A. (2011). Test Matryc Ravena w Wersji Kolorowej TMK. Warszawa: Pracownia Testów Psychologicznych PTP.
- Jaworowska, A. (2016). Test Matryc Ravena w Wersji dla Zaawansowanych TMZ. Polska standaryzacja. Warszawa: Pracownia Testów Psychologicznych PTP.
Źródła
- wydawcahttps://www.practest.com.pl/sklep/test/TMS-K
- wydawcahttps://www.practest.com.pl/sklep/test/TMS-R
- wydawcahttps://www.practest.com.pl/sklep/test/TMS-PLUS
- wydawcahttps://www.practest.com.pl/sklep/test/TMZ
- wydawcahttps://www.practest.com.pl/sklep/test/TMK
- wydawcahttp://g.infor.pl/p/personel/testy_psychologiczne/files/tms.pdf
- artykuł open accesshttps://pressto.amu.edu.pl/index.php/tppb/article/view/26526
- artykuł open accesshttps://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/1745691615577701
- artykuł open accesshttps://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0160289623000314
- innehttp://www.iapsych.com/iqmr/fe/LinkedDocuments/wongupparaj2015.pdf
Baza ma charakter informacyjny. Treści pozycji testowych i pełne normy podlegają prawom autorskim wydawców.