Wielowymiarowa Skala Umiejscowienia Kontroli Zdrowia
Multidimensional Health Locus of Control Scale
Umiejscowienie kontroli zdrowia – zgeneralizowane oczekiwania w trzech wymiarach
Podstawowe informacje
- Autorzy oryginału
- Kenneth A. Wallston, Barbara S. Wallston, Robert DeVellis
- Polska adaptacja
- Zygfryd Juczyński (2001)
- Grupa docelowa
- osoby dorosłe, zdrowe i chore
- Czas badania
- ok. 5 min (wg wydawcy)
- Procedura
- samoopis; indywidualnie lub grupowo, bez ograniczenia czasu
Co bada ten test
MHLC mierzy umiejscowienie kontroli zdrowia, czyli zgeneralizowane przekonania człowieka o tym, od czego zależy jego stan zdrowia. Narzędzie nie ocenia zdrowia ani zachowań zdrowotnych, tylko przekonania: czy badany uważa, że zdrowie jest efektem jego własnych działań, że zależy od lekarzy i bliskich, czy że rządzi nim przypadek i los. Te przekonania są istotne, bo wyprzedzają i tłumaczą podejmowanie działań prozdrowotnych oraz stosowanie się do zaleceń leczenia.
Podstawą teoretyczną jest koncepcja umiejscowienia kontroli Juliana Rottera, przeniesiona na obszar zdrowia przez Wallstonów i DeVellisa. Kluczowe rozszerzenie oryginalnej teorii polega na tym, że zewnętrzne umiejscowienie kontroli rozbito na dwa odrębne wymiary: wpływ innych ludzi (przede wszystkim personelu medycznego) oraz przypadek. To rozróżnienie ma znaczenie praktyczne, bo obie orientacje zewnętrzne prowadzą do zupełnie innych zachowań. Osoba wierząca we wpływ lekarzy będzie chodzić na wizyty i stosować się do zaleceń, a osoba wierząca w przypadek raczej biernie czeka na rozwój wydarzeń.
Skala ma trzy niezależne podskale: kontrola wewnętrzna (W), wpływ innych (I) i przypadek (P). Nie ma wyniku ogólnego i nie wolno go tworzyć. Wymiary nie są przeciwstawne: ta sama osoba może mieć jednocześnie wysokie przekonanie o własnym wpływie i o wpływie lekarzy, i nie jest to sprzeczność. Interpretuje się więc profil trzech wyników, a nie jedną liczbę.
Narzędzie występuje w dwóch równoległych wersjach, A i B, złożonych z 18 stwierdzeń każda. Równoległość oznacza, że mierzą to samo w ten sam sposób, ale innymi stwierdzeniami, co pozwala prowadzić badania powtarzane bez efektu zapamiętania odpowiedzi. Polska adaptacja Zygfryda Juczyńskiego wchodzi w skład zbioru Narzędzia Pomiaru w Promocji i Psychologii Zdrowia.
Typowe zastosowanie
Jedno z najczęściej stosowanych narzędzi w polskich pracach z zakresu psychologii zdrowia, pielęgniarstwa i zdrowia publicznego. Typowe konteksty to badania nad związkiem przekonań zdrowotnych z zachowaniami prozdrowotnymi, badania nad przestrzeganiem zaleceń lekarskich w chorobach przewlekłych, ocena efektów programów edukacji zdrowotnej i promocji zdrowia, badania nad radzeniem sobie z chorobą oraz badania porównawcze między grupami pacjentów. Bardzo często stosowane razem z Inwentarzem Zachowań Zdrowotnych i Skalą Akceptacji Choroby z tego samego zbioru.
Wymiary i podskale
Kontrola wewnętrzna (W)6 pozycjizakres 6–36
Przekonanie, że stan zdrowia zależy przede wszystkim od samego badanego: od jego stylu życia, decyzji i podejmowanych działań. Wysoki wynik oznacza silne poczucie sprawstwa w obszarze zdrowia i sprzyja podejmowaniu zachowań prozdrowotnych oraz aktywnemu udziałowi w leczeniu. Zgodność wewnętrzna tej podskali jest najwyższa spośród trzech (alfa 0,74).
Wpływ innych (I)6 pozycjizakres 6–36
Przekonanie, że o zdrowiu decydują inne osoby, głównie personel medyczny, ale też rodzina i bliscy. Wysoki wynik sprzyja stosowaniu się do zaleceń lekarskich, ale przy jednoczesnym niskim wyniku w skali W może oznaczać bierność i przerzucanie odpowiedzialności za własne zdrowie na innych. To podskala o najsłabszej zgodności wewnętrznej w polskiej wersji A (alfa 0,54), co nakazuje ostrożność w interpretacji.
Przypadek (P)6 pozycjizakres 6–36
Przekonanie, że zdrowie jest kwestią losu, szczęścia i okoliczności, na które nie ma się wpływu. Wysoki wynik zwykle wiąże się z niższą motywacją do działań prozdrowotnych i gorszym przestrzeganiem zaleceń, ponieważ badany nie widzi sensu w wysiłku, którego efekt i tak zależy od przypadku. Alfa dla polskiej wersji A wynosi 0,69.
Jak wygląda badanie
- Budowa pozycji
- Osiemnaście stwierdzeń opisujących przekonania o źródłach zdrowia i choroby, po sześć na każdą z trzech podskal. Stwierdzenia sformułowane są w pierwszej osobie i odnoszą się do ogólnych przekonań, a nie do konkretnej choroby czy sytuacji. Pozycje trzech podskal są w arkuszu przemieszane, więc badany nie odgaduje łatwo, którego wymiaru dotyczy dane stwierdzenie. Klucz przyporządkowujący numery pozycji do podskal znajduje się w podręczniku i nie jest tu reprodukowany. Istnieją dwie równoległe wersje arkusza (A i B) o identycznej budowie i różniącej się treści stwierdzeń.
- Skala odpowiedzi
- Sześciostopniowa skala zgody: od 1 (zdecydowanie nie zgadzam się) do 6 (zdecydowanie zgadzam się). Skala jest parzysta, więc nie ma odpowiedzi neutralnej, co zmusza badanego do opowiedzenia się po którejś stronie. Badanie trwa około 5 minut, nie ma ograniczenia czasu, można je prowadzić indywidualnie i grupowo, także w warunkach szpitalnych.
- Normy i interpretacja
- Narzędzie nie posługuje się progami diagnostycznymi, tylko porównaniem ze średnimi i odchyleniami standardowymi grup odniesienia. Wynik każdej podskali mieści się w przedziale 6-36 punktów, a im wyższy, tym silniejsze przekonanie o wpływie danego czynnika na zdrowie. Podręcznik podaje dane normalizacyjne dla osób zdrowych (m.in. studentów i nauczycieli) oraz dla siedmiu grup klinicznych: chorych na cukrzycę, pacjentów dializowanych, mężczyzn po zawale serca, kobiet w ciąży powikłanej, kobiet w okresie menopauzy i kobiet po mastektomii. Tabele znajdują się wyłącznie w płatnym podręczniku i nie są tu reprodukowane. Przy interpretacji indywidualnej kluczowe jest zestawienie z właściwą grupą odniesienia: profil typowy dla osoby zdrowej i dla osoby przewlekle chorej wygląda inaczej i porównywanie ich wprost prowadzi do błędnych wniosków.
Mocne strony i ograniczenia
Mocne strony
- •Arkusze MHLC_A i MHLC_B udostępniane bezpłatnie przez wydawcę do celów badawczych, co jest wyjątkiem wśród narzędzi PTP
- •Trzy odrębne wymiary zamiast jednej osi wewnętrzne-zewnętrzne, co pozwala odróżnić wiarę w medycynę od fatalizmu
- •Dwie równoległe wersje (A i B) umożliwiają pomiary powtarzane bez efektu zapamiętania stwierdzeń
- •Bogate dane normalizacyjne dla siedmiu grup klinicznych, rzadko spotykane w polskich narzędziach zdrowotnych
- •Bardzo krótkie badanie (około 5 minut) i szeroko rozpoznawalne w literaturze polskiej i światowej
Ograniczenia
- •Niska zgodność wewnętrzna podskali Wpływ innych (alfa 0,54), która nie spełnia typowych kryteriów rzetelności i wymaga ostrożnej interpretacji
- •Brak wyniku ogólnego: konieczna interpretacja profilu trzech wyników, co bywa mylące dla początkujących badaczy
- •Mierzy przekonania, a nie rzeczywiste zachowania: wysoka kontrola wewnętrzna nie gwarantuje działań prozdrowotnych
- •Skala odnosi się do zdrowia ogólnie, więc w badaniach nad konkretną chorobą przewlekłą bywa zbyt ogólna
- •Numery pozycji przypisane do podskal dostępne wyłącznie w płatnym podręczniku, co utrudnia samodzielne policzenie wyników
Budowa
- Liczba pozycji
- 18
- Format odpowiedzi
- 1-6 (1 = zdecydowanie nie zgadzam się, 6 = zdecydowanie zgadzam się)
- Wersje
- wersja A
- wersja B (równoległa)
Podskale
Kontrola wewnętrzna (W)
- Zakres: 6–36
- Alfa Cronbacha: 0,74
Wpływ innych (I)
- Zakres: 6–36
- Alfa Cronbacha: 0,54
Przypadek (P)
- Zakres: 6–36
- Alfa Cronbacha: 0,69
Obliczanie wyników
- Metoda
- suma punktów oddzielnie dla każdej z trzech podskal (bez wyniku ogólnego)
- Pozycje odwrócone
- brak danych (do weryfikacji)
- Uwagi
- Zakres wyników każdej podskali: 6-36 pkt. Im wyższy wynik, tym silniejsze przekonanie, że dany czynnik wpływa na stan zdrowia (potwierdzone w artykułach OA). Pole zakres = null, bo skala nie ma wyniku ogólnego.
Jak policzyć wynik
Krok 1: przyporządkuj pozycje do trzech podskal według klucza z podręcznika. Każda podskala liczy sześć pozycji, a pozycje są w arkuszu przemieszane. Bez klucza nie da się poprawnie policzyć wyników i jest to jedyny element, który wymaga dostępu do płatnego podręcznika, bo same arkusze wydawca udostępnia bezpłatnie.
Krok 2: zsumuj punkty osobno dla każdej podskali. Odpowiedzi punktowane są od 1 do 6, więc każdy wynik mieści się w przedziale od 6 do 36 punktów. Nie sumuj wszystkich osiemnastu pozycji razem: wynik ogólny w tej skali nie istnieje i jego obliczenie jest poważnym błędem metodologicznym, ponieważ trzy wymiary są niezależne i mierzą różne przekonania.
Krok 3: zinterpretuj profil trzech wyników łącznie, a nie każdy z osobna. Interesujące są zwłaszcza układy: wysoka kontrola wewnętrzna przy niskim przypadku (profil sprzyjający aktywnym zachowaniom prozdrowotnym), wysoki przypadek przy niskiej kontroli wewnętrznej (profil fatalistyczny, wiążący się z biernością) oraz wysoki wpływ innych przy niskiej kontroli wewnętrznej (przerzucanie odpowiedzialności na personel medyczny). Porównuj wyniki ze średnimi właściwej grupy odniesienia z podręcznika, a nie z ogólną populacją, jeśli badasz osoby chore.
Krok 4: policz alfę Cronbacha osobno dla każdej podskali i wszystkie trzy zaraportuj. Nie licz jednej alfy dla całych 18 pozycji, bo skala nie jest jednowymiarowa. Spodziewaj się niskiej wartości dla podskali Wpływ innych: w polskiej wersji A wynosi ona 0,54 i niższe wartości w Twojej próbie nie są niczym niezwykłym, ale wymagają komentarza w dyskusji.
Normy
- Typ norm
- średnie i odchylenia standardowe grup
- Interpretacja
- wyniki porównuje się ze średnimi grup odniesienia; im wyższy wynik podskali, tym silniejsze przekonanie o wpływie danego czynnika na zdrowie
- Próba normalizacyjna
- dorośli (m.in. studenci, nauczyciele) oraz siedem grup klinicznych: diabetycy, pacjenci dializowani, mężczyźni po zawale, kobiety w ciąży powikłanej, kobiety w okresie menopauzy, kobiety po mastektomii (wg wydawcy)
Psychometria
- Alfa Cronbacha
- Kontrola wewnętrzna (W): 0,74
- Wpływ innych (I): 0,54
- Przypadek (P): 0,69
- Stabilność (test-retest)
- wersja B: r = 0,60-0,72 po 6 tyg. (wg wydawcy)
- Trafność
- zgodność wewnętrzna wersji A: alfa 0,54-0,74 dla podskal (wg wydawcy); dokładne alfy podskal wersji A za podręcznikiem Juczyńskiego cytowane w artykule OA (Piel Zdr Publ 2018): W 0,74; P 0,69; I 0,54
Dostępność
- Typ
- Darmowy arkusz
- Wydawca / źródło
- Pracownia Testów Psychologicznych PTP (część NPPPZ)
- Kategoria testu wg PTP
- A
- Cena
- 321,66 zł brutto (podręcznik NPPPZ); arkusze MHLC_A i MHLC_B bezpłatne do pobrania na potrzeby badań
- Zgoda autora / licencja
- arkusze udostępnione bezpłatnie do badań przez wydawcę (practest.com.pl)
English version(kliknij, aby rozwinąć)
- Name
- Multidimensional Health Locus of Control Scale (MHLC)
- Construct
- health locus of control – generalized expectancies in three dimensions
- Target group
- adults, both healthy and ill
- Response format
- 1-6 scale (1 = strongly disagree, 6 = strongly agree)
- Scoring
- sum of points separately for each of the three subscales (no total score); each subscale ranges 6-36 points; the higher the score, the stronger the belief that the given factor influences health
- Norms / interpretation
- group means and standard deviations; scores are compared with reference-group means; higher subscale score = stronger belief in the influence of the given factor on health
- Normative sample
- adults (i.a. students, teachers) and seven clinical groups: diabetics, dialysis patients, post-MI men, women with complicated pregnancies, menopausal women, post-mastectomy women (per the publisher)
- Procedure
- self-report; individual or group administration, no time limit
- Administration time
- approx. 5 min (per the publisher)
- Notes
- MHLC_A/MHLC_B record forms available free of charge from the publisher (practest.com.pl). 18 statements, 3 subscales (Internal, Powerful Others, Chance), two parallel versions A and B, version B retest 0.60-0.72, 5-min administration, category A and free sheets confirmed on the publisher's page (July 2026). The 1-6 format and 6-36 subscale range confirmed in two open-access articles. Exact version A subscale alphas (Internal 0.74; Chance 0.69; Powerful Others 0.54, per Juczyński's manual) confirmed in an open-access article. Adaptation year 2001 = first NPPPZ edition. [TO VERIFY]: year of the original publication (1978 per the bibliography, unconfirmed in the retrieved source), subscale item numbers (paid manual).
Numerical data (reliability, norms, pricing) are shared with the Polish entry above.
Wersja oryginalna (EN)
- Artykuł źródłowy
- https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/689890/
- Dostępność wersji EN
- Darmowy do badan; oficjalna strona autora (K. Wallston, Vanderbilt) obecnie niedostepna, kopie w repozytoriach uczelnianych.
Podgląd arkusza
Arkusz jest dostępny u źródła: zobacz arkusz. Nie hostujemy kopii ze względu na brak jednoznacznej licencji redystrybucji.
Jak opisać w pracy dyplomowej
W metodologii opisz: nazwę i skrót, autorów oryginału (Wallston, Wallston, DeVellis) oraz polskiej adaptacji (Juczyński, w ramach zbioru Narzędzia Pomiaru w Promocji i Psychologii Zdrowia), liczbę pozycji, trzy podskale wraz z ich znaczeniem, wykorzystaną wersję (A czy B), sześciostopniowy format odpowiedzi, zakres 6-36 na podskalę oraz brak wyniku ogólnego. Podaj rzetelności podskal z adaptacji (W 0,74; P 0,69; I 0,54) obok rzetelności uzyskanych we własnej próbie.
W wynikach raportuj średnie i odchylenia standardowe osobno dla trzech podskal, alfy osobno dla trzech podskal, a przy porównaniach grup także wielkości efektu. Jeśli badasz związki z innymi zmiennymi, podawaj korelacje dla każdej podskali osobno i nie uśredniaj ich. Typowy błąd w pracach studenckich to zdanie o wysokim poziomie umiejscowienia kontroli zdrowia bez wskazania, o którą podskalę chodzi: takie zdanie nie ma sensu, bo trzy wymiary mogą iść w różne strony.
Jeśli planujesz pomiar przed interwencją i po niej, wykorzystaj równoległość wersji: podaj wersję A w pierwszym pomiarze i wersję B w drugim albo zrównoważ kolejność między badanymi. Zaznacz to wyraźnie w opisie procedury. Pamiętaj też o statusie zdrowotnym próby: umiejscowienie kontroli zdrowia zmienia się po zachorowaniu, więc mieszanie osób zdrowych i przewlekle chorych w jednej analizie bez kontroli tej zmiennej zaciemnia wyniki. Arkusze są bezpłatne u wydawcy, ale klucz i normy pochodzą z płatnego podręcznika, który należy zacytować.
Kiedy nie stosować tego narzędzia
- •Gdy chcesz zmierzyć rzeczywiste zachowania zdrowotne, a nie przekonania (do tego służy Inwentarz Zachowań Zdrowotnych)
- •Gdy potrzebujesz jednej liczby podsumowującej umiejscowienie kontroli: skala nie ma wyniku ogólnego i tworzenie go jest błędem
- •Gdy badasz dzieci: polska adaptacja przeznaczona jest dla dorosłych, dla dzieci istnieje osobne narzędzie
- •Gdy interesuje Cię poczucie kontroli nad konkretnym objawem lub chorobą (np. nad bólem): wtedy właściwsze są narzędzia dedykowane
- •Gdy zależy Ci na wysokiej rzetelności pomiaru wymiaru Wpływ innych: alfa 0,54 jest zbyt niska do wnioskowania o pojedynczej osobie
Przykładowe tematy prac i pytania badawcze
- Umiejscowienie kontroli zdrowia a zachowania zdrowotne u osób z chorobą przewlekłą (MHLC i IZZ)
- Profil umiejscowienia kontroli zdrowia a akceptacja choroby u pacjentów onkologicznych (MHLC i AIS)
- Poczucie własnej skuteczności a wewnętrzne umiejscowienie kontroli zdrowia u osób dorosłych (MHLC i GSES)
- Umiejscowienie kontroli zdrowia a przestrzeganie zaleceń lekarskich u chorych na nadciśnienie tętnicze
- Zmiana umiejscowienia kontroli zdrowia po programie edukacji zdrowotnej: pomiar wersją A i B
- Umiejscowienie kontroli zdrowia u osób po 65 roku życia a podejmowanie aktywności prozdrowotnej
- Różnice w profilu umiejscowienia kontroli zdrowia między personelem medycznym a pacjentami
- Fatalizm zdrowotny (wysoki wynik w skali Przypadek) a zgłaszalność na badania profilaktyczne
Tematy mają charakter inspiracji. Ostateczny zakres pracy uzgodnij z promotorem.
Co pokazują badania
Struktura i rzetelność polskiej wersji
Wydawca podaje, że polska wersja obejmuje 18 stwierdzeń w każdej z dwóch równoległych wersji (A i B) i mierzy trzy wymiary umiejscowienia kontroli zdrowia. Zgodność wewnętrzna podskal wersji A mieści się w przedziale 0,54-0,74, a stabilność bezwzględna wersji B po sześciu tygodniach wynosi od 0,60 do 0,72. Trafność teoretyczną oceniano przez analizę związków kontroli wewnętrznej z poczuciem własnej skuteczności, poczuciem własnej wartości i wartościowaniem zdrowia, uzyskując wyniki zgodne z oczekiwaniami.
źródłoDokładne rzetelności podskal
Artykuł open access powołujący się na podręcznik Juczyńskiego podaje rzetelności poszczególnych podskal wersji A: kontrola wewnętrzna 0,74, przypadek 0,69 oraz wpływ innych 0,54. Ostatnia wartość jest wyraźnie poniżej progu zwyczajowo przyjmowanego za akceptowalny i stanowi najczęściej wskazywane ograniczenie psychometryczne narzędzia.
źródłoZastosowanie w badaniach nad zachowaniami zdrowotnymi osób starszych
MHLC bywa stosowana razem z Inwentarzem Zachowań Zdrowotnych w badaniach osób powyżej 65 roku życia, gdzie analizuje się, czy przekonania o źródłach zdrowia przekładają się na rzeczywiste praktyki prozdrowotne. Ten schemat badawczy (MHLC jako predyktor, IZZ jako zmienna wyjaśniana) jest jednym z najczęściej powielanych w polskich pracach dyplomowych z psychologii zdrowia i pielęgniarstwa.
źródłoZastosowanie w pielęgniarstwie i zdrowiu publicznym
Narzędzie jest szeroko wykorzystywane w polskich badaniach pielęgniarskich do oceny przekonań pacjentów przed planowaniem edukacji zdrowotnej. Format 1-6 oraz zakres 6-36 punktów na podskalę są potwierdzone w niezależnych artykułach open access, co pozwala zweryfikować sposób liczenia bez dostępu do płatnego podręcznika.
źródłoPodobne narzędzia
HLC (Skala Umiejscowienia Kontroli Zdrowia dla dzieci)
Ten sam konstrukt, ale wersja dostosowana do dzieci: prostszy język i inny format odpowiedzi. Właściwy wybór, gdy badasz grupę poniżej wieku dorosłego.
BPCQ (Kwestionariusz Przekonań o Kontroli Bólu)
Ta sama logika trzech źródeł kontroli, ale odnosi się do bólu, a nie do zdrowia ogółem. Właściwszy w badaniach nad bólem przewlekłym.
IZZ (Inwentarz Zachowań Zdrowotnych)
Mierzy deklarowane zachowania zdrowotne, a nie przekonania o ich skuteczności. Naturalne uzupełnienie MHLC w jednym badaniu.
GSES (Skala Uogólnionej Własnej Skuteczności)
Mierzy ogólne przekonanie o skuteczności własnego działania, niezwiązane wyłącznie ze zdrowiem. Powiązana teoretycznie z podskalą kontroli wewnętrznej MHLC.
Narzędzia Pomiaru w Promocji i Psychologii Zdrowia (zbiór)
Zbiór, którego MHLC jest częścią. Zawiera kilkanaście narzędzi z obszaru zdrowia dzielących wspólny podręcznik i normy.
Bibliografia
- Juczyński Z. (2001/2009/2012). Narzędzia pomiaru w promocji i psychologii zdrowia. Warszawa: Pracownia Testów Psychologicznych PTP.
- Wallston K.A., Wallston B.S., DeVellis R. (1978). Development of the Multidimensional Health Locus of Control (MHLC) Scales. Health Education Monographs, 6, 160-170.
Źródła
- wydawcahttps://www.practest.com.pl/sklep/test/MHLC
- artykuł open accesshttps://reference-global.com/download/article/10.2478/pielxxiw-2018-0036.pdf
- artykuł open accesshttps://journals.viamedica.pl/arterial_hypertension/article/download/33846/24854
- artykuł open accesshttps://pzp.umw.edu.pl/pdf/2018/8/2/89.pdf
- artykuł open accesshttps://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/689890/
Uwagi
arkusz w aneksie artykułu: NIE (arkusze MHLC_A/MHLC_B bezpłatnie u wydawcy practest.com.pl). 18 stwierdzeń, 3 podskale (W, I, P), dwie równoległe wersje A i B, retest wersji B 0,60-0,72, czas 5 min, cena, kategoria A i darmowe arkusze potwierdzone na stronie wydawcy (lipiec 2026). Format 1-6 i zakres podskal 6-36 potwierdzone w dwóch artykułach OA (Pielęgniarstwo XXI wieku 2018; Arterial Hypertension/Via Medica). Dokładne alfy podskal wersji A (W 0,74; P 0,69; I 0,54, za podręcznikiem Juczyńskiego) potwierdzone w artykule OA: https://pzp.umw.edu.pl/pdf/2018/8/2/89.pdf. Rok adaptacji 2001 = pierwsze wydanie NPPPZ. DO WERYFIKACJI: rok publikacji oryginału (1978 wg bibliografii, bez potwierdzenia w pobranym źródle), numery pozycji podskal (płatny podręcznik).
Baza ma charakter informacyjny. Treści pozycji testowych i pełne normy podlegają prawom autorskim wydawców. Dane oznaczone [DO WERYFIKACJI] wymagają potwierdzenia w źródle pierwotnym. Ostatnia aktualizacja wpisu: 2026-07-17.