Skala Postaw Być i Mieć
orientacja życiowa być vs mieć (postawa bycia zorientowana na wartości duchowe vs postawa posiadania zorientowana na dobra materialne)
Podstawowe informacje
- Autorzy oryginału
- Bronisław Grulkowski (2007)
Co bada ten test
Skala Postaw Być i Mieć (SPBiM) Bronisława Grulkowskiego mierzy tak zwaną postawę egzystencjalną: ogólne, całościowe ustosunkowanie człowieka do rzeczywistości, ujęte na kontinuum od orientacji być do orientacji mieć. Nie jest to więc pomiar materializmu w potocznym rozumieniu ani skala stosunku do pieniędzy. Konstrukt jest znacznie szerszy i dotyczy tego, w jaki sposób człowiek w ogóle odnosi się do świata, do innych ludzi, do czasu, do przestrzeni i do samego siebie.
Podstawy teoretyczne narzędzia autor wyprowadza z filozofii egzystencjalnej Gabriela Marcela oraz z psychologicznej koncepcji Ericha Fromma, a także odwołuje się do myśli Stachelina i Jana Pawła II. Fromm traktuje bycie i posiadanie jako dwa fundamentalne modi doświadczenia, wyznaczające całość ludzkiego myślenia, odczuwania i działania. Marcel opisuje być jako uczestnictwo, zaangażowanie i bycie z kimś, a mieć jako egocentryczne odniesienie do rzeczy. Grulkowski przekłada te dwa modi na jedno kontinuum psychologiczne.
W ujęciu autora postawa być jest postawą wzrostu: charakteryzuje ją dynamiczne poczucie jedności z tym, co istnieje, otwarte i ufne odniesienie do świata w jego różnych aspektach, twórcze podejście do rzeczywistości, poszukiwanie prawdy o niej oraz wiara w sens i niepowtarzalność własnego istnienia. Postawa mieć to odniesienie utylitarne: egocentryzm, poczucie odrębności i wyobcowania wobec świata, bierność, lęk, zaborczość i szukanie sensu w rzeczywistości materialnej, w tym lęk przed śmiercią.
Wynik skali jest jeden i jest wynikiem bipolarnym. Nie ma osobnej skali być i osobnej skali mieć: wysoki wynik oznacza przewagę orientacji być, niski przewagę orientacji mieć, a wyniki pośrednie opisują różne proporcje obu tendencji. To założenie ma konsekwencje interpretacyjne, o których łatwo zapomnieć w pracy dyplomowej: nie można badać być i mieć jako dwóch niezależnych zmiennych, bo narzędzie z definicji je przeciwstawia.
Typowe zastosowanie
Narzędzie badawcze, nie diagnostyczne. Używane w polskich badaniach nad psychologią egzystencjalną, aksjologią młodzieży akademickiej, doradztwem zawodowym i uwarunkowaniami wyborów życiowych. W dostępnych publikacjach SPBiM stosowano do badania związku postawy egzystencjalnej z cechami osobowości z modelu Wielkiej Piątki, z satysfakcją z życia, z religijnością, z relacjami rodzinnymi i rówieśniczymi oraz ze sposobem korzystania z internetu. Dla studenta piszącego pracę dyplomową SPBiM jest atrakcyjny przede wszystkim dlatego, że mierzy konstrukt rzadko obecny w standardowej ofercie testowej i pozwala postawić pytania badawcze wykraczające poza klasyczne wymiary osobowości. Bywa też stosowany w kontekście doradztwa kariery, gdzie orientacja być vs mieć jest traktowana jako czynnik wpływający na wybory edukacyjno-zawodowe.
Wymiary i podskale
Postawa być vs mieć (wynik ogólny)25 pozycjizakres 24–168
Jedyny wskaźnik narzędzia. Jest bipolarny: wysoki wynik oznacza dominację postawy być, niski dominację postawy mieć, a wartości pośrednie tworzą kontinuum o różnym nasileniu obu orientacji. Wynik powstaje z sumowania punktów z uwzględnieniem kierunku twierdzeń. Wg Nowak (2023) z 25 twierdzeń skali 12 wprost wyraża postawę być, 12 postawę mieć, a jedno jest twierdzeniem buforowym; maksimum punktów wynosi 168 (maksymalne nasilenie postawy być), a minimum 24 (maksymalne nasilenie postawy mieć).
Jak wygląda badanie
- Budowa pozycji
- Kwestionariusz liczy 25 twierdzeń. Według opisu narzędzia w artykule Nowak (2023) dwanaście z nich wyraża wprost postawę być, dwanaście postawę mieć, a jedno pełni funkcję buforową i nie wchodzi do wyniku, co wyjaśnia zakres punktacji od 24 do 168 punktów. Stwierdzenia dotyczą stosunku do różnych aspektów rzeczywistości: do innych ludzi, do przyrody, do czasu, do przestrzeni oraz do własnej osoby. To odróżnia SPBiM od skal materializmu, które koncentrują się na dobrach i konsumpcji. Twierdzenia mieć są w praktyce pozycjami odwróconymi wobec wyniku ogólnego, dlatego opis metody w pracy powinien mówić o uwzględnianiu kierunku twierdzeń, a nie o zwykłym sumowaniu. Treść pozycji jest chroniona prawem autorskim i zawarta w monografii wydanej przez Oficynę Wydawniczą Impuls; nie jest tu reprodukowana. DO WERYFIKACJI: dokładna lista numerów pozycji być, mieć i pozycji buforowej nie jest podana w żadnym dostępnym otwarcie źródle.
- Skala odpowiedzi
- Skala siedmiostopniowa. Badany wyraża stopień zgody lub negacji wobec każdego twierdzenia. Ten format potwierdzają zgodnie dwa niezależne opisy narzędzia w artykułach naukowych (Zbonikowski, Nowak). Punktacja pozycji jest odwracana dla twierdzeń wyrażających postawę mieć, tak aby wysoki wynik zawsze oznaczał przewagę postawy być. DO WERYFIKACJI: dokładne etykiety słowne siedmiu stopni skali oraz czy punktacja biegnie od 1 do 7, czy od 0 do 6 (zakres 24-168 podany przez Nowak wskazuje na punktację 1-7 dla 24 pozycji diagnostycznych, ale wydawca nie podaje tego wprost). Nie ma opublikowanej informacji o czasie badania; w badaniach online z użyciem SPBiM łącznie z inną krótką skalą podawano średnio około 20 minut na całą baterię.
- Normy i interpretacja
- Brak dostępnych publicznie norm. Autor scharakteryzował narzędzie od strony teoretycznej i psychometrycznej w monografii z 2007 roku, ale żadne otwarte źródło nie podaje tabel przeliczeniowych, typu norm (steny, tetrony, centyle) ani liczebności próby normalizacyjnej. Nie ma też potwierdzenia, czy takie normy w ogóle opracowano. W praktyce badawczej autorzy posługują się wynikami surowymi i wyznaczają grupy porównawcze wewnątrz własnej próby. Nowak (2023) podzieliła próbę na trzy grupy za pomocą 0,5 odchylenia standardowego od średniej: grupę o postawie mieć (M = 94,5; SD = 3,31), grupę pośrednią być-mieć (M = 101,14; SD = 6,62) i grupę o postawie być (M = 107; SD = 9,93). Zbonikowski (2016) użył granicy jednego odchylenia standardowego od średniej całej próby, która wynosiła M = 103,12. Dla orientacji: w polskich próbach studenckich średnie wyniku ogólnego mieściły się w okolicach 101-104 punktów przy odchyleniach standardowych rzędu 13 (Zbonikowski: M = 103,71, SD = 13,72 dla osób niepracujących i M = 102,88, SD = 13,12 dla pracujących zarobkowo; N = 267). To wartości bliskie środkowi teoretycznego zakresu 24-168, czyli typowy student lokuje się mniej więcej pośrodku kontinuum. Nie są to normy, tylko średnie z konkretnych badań, i nie wolno ich traktować jako punktów odniesienia dla diagnozy indywidualnej.
Mocne strony i ograniczenia
Mocne strony
- •Mierzy konstrukt egzystencjalny szerszy niż materializm konsumencki: obejmuje stosunek do ludzi, przyrody, czasu, przestrzeni i własnej osoby
- •Krótki: 25 twierdzeń, bez ograniczenia czasu
- •Rzetelność zgodności wewnętrznej podana w literaturze jako zadowalająca: alfa Cronbacha 0,83 w pierwszym badaniu i 0,85 w drugim (Nowak, 2023)
- •Trafność treściowa oceniona przez sędziów kompetentnych jako wysoka (Nowak, 2023)
- •Jasne, mocne osadzenie teoretyczne (Marcel, Fromm), co ułatwia napisanie rozdziału teoretycznego pracy
- •Wykazane w badaniach sensowne korelaty: dodatnie z ugodowością, ekstrawersją, otwartością i satysfakcją z życia, ujemne z neurotycznością i czasem spędzanym w internecie
- •Bardzo niska cena publikacji zawierającej narzędzie w porównaniu z testami PTP
Ograniczenia
- •Brak opublikowanych norm i tabel przeliczeniowych; nie nadaje się do diagnozy indywidualnej, wyłącznie do badań grupowych
- •Właściwości psychometryczne opisane wyłącznie w płatnej monografii z 2007 roku, poza recenzowanym obiegiem czasopiśmienniczym; nie ma artykułu walidacyjnego w otwartym dostępie
- •Bipolarna, jednowymiarowa konstrukcja wymusza traktowanie być i mieć jako przeciwieństw; nowsze badania nad materializmem i wartościami częściej ujmują te orientacje jako dwa niezależne wymiary
- •Nieliczna literatura: narzędzie stosowane głównie w kilku publikacjach jednego lub dwóch zespołów, co utrudnia porównania i budowanie kumulatywnej wiedzy
- •Znane średnie pochodzą wyłącznie z prób studenckich (pedagogika, psychologia), więc odniesienie ich do innych grup jest nieuprawnione
- •Samoopis silnie narażony na aprobatę społeczną: postawa być jest kulturowo pożądana, a twierdzenia mieć są rozpoznawalnie mniej pochlebne
- •[DO WERYFIKACJI]: brak potwierdzenia struktury czynnikowej narzędzia w niezależnym badaniu; nie ma też danych o stabilności bezwzględnej (test-retest) ani o pozycjach odwróconych z numerami
Budowa
- Liczba pozycji
- 25
- Format odpowiedzi
- 25 stwierdzeń, 7-stopniowa skala zgadzam się / nie zgadzam się
Obliczanie wyników
- Metoda
- suma punktów z uwzględnieniem kierunku stwierdzeń (być vs mieć); wysoki wynik = przewaga postawy być, niski = przewaga postawy mieć
- Zakres wyniku
- 24–168
- Pozycje odwrócone
- brak danych (do weryfikacji)
- Uwagi
- Kwestionariusz liczy 25 twierdzeń, ale do wyniku wchodzą 24 (12 mierzących orientację być, 12 orientację mieć); jedna pozycja jest buforowa. Wyższy wynik oznacza silniejszą orientację być. DO WERYFIKACJI: numery pozycji być, mieć i buforowej, etykiety słowne stopni skali oraz to, czy punktacja biegnie 1-7 czy 0-6.
Jak policzyć wynik
Krok 1: zdobądź klucz. Klucz i sposób punktowania znajdują się w monografii Grulkowskiego (2007) wydanej przez Oficynę Wydawniczą Impuls, dostępnej także jako eBook. Bez klucza nie da się poprawnie policzyć wyniku, bo trzeba wiedzieć, które twierdzenia wyrażają postawę być, które mieć, a które jest twierdzeniem buforowym.
Krok 2: odwróć punktację twierdzeń wyrażających postawę mieć. Miarą postawy być jest suma punktów z uwzględnieniem kierunku twierdzeń, więc odpowiedzi na pozycje mieć trzeba przeliczyć tak, aby zgoda z nimi obniżała wynik. To jest jedyny nietrywialny krok obliczeniowy i najczęstsze źródło błędu.
Krok 3: pomiń twierdzenie buforowe. Według opisu w Nowak (2023) do wyniku wchodzą 24 pozycje diagnostyczne, a nie 25.
Krok 4: zsumuj punkty. Zakres wyniku podawany w literaturze to 24-168, gdzie 168 oznacza maksymalne nasilenie postawy być, a 24 maksymalne nasilenie postawy mieć.
Krok 5: interpretuj wewnątrz swojej próby. Ponieważ nie ma norm, poprawnym postępowaniem jest praca na wynikach surowych: korelacje, porównania grup, regresja. Jeśli chcesz wyodrębnić grupy skrajne, zrób to jawnie i opisz kryterium. W literaturze stosowano dwa: podział przy 0,5 SD od średniej (Nowak, 2023, dający trzy grupy) oraz przy 1 SD od średniej (Zbonikowski, 2016, dający dwie grupy skrajne). Nie nazywaj tego normami.
Krok 6: policz alfę Cronbacha na własnej próbie i zaraportuj ją. Wartości 0,83 i 0,85 z literatury podaj jako dane autora, nie jako własny wynik.
Normy
- Typ norm
- brak norm
- Interpretacja
- narzędzie nie ma norm; jedynym punktem odniesienia są średnie z badań, np. 103,12 w próbie 267 studentów pedagogiki
Psychometria
- Alfa Cronbacha
- badanie 1: 0,83
- badanie 2: 0,85
Dostępność
- Typ
- Płatny
English version(kliknij, aby rozwinąć)
- Name
- Skala Postaw Być i Mieć (Being and Having Attitudes Scale)
- Construct
- being vs having life orientation (a being attitude oriented toward spiritual values vs a having attitude oriented toward material goods)
- Response format
- 25 statements, 7-point agree/disagree scale
- Scoring
- sum of points accounting for the direction of the statements (being vs having); high score = predominance of the being attitude, low score = predominance of the having attitude
- Notes
- Identification: the SPBiM by B. Grulkowski, published as a monograph (Impuls, 2007; confirmed in the bibliography of an open-access article that also describes the structure: 25 statements, 7-point scale, summary score). [TO VERIFY]: no open-access Polish validation (as of 2026-07) – psychometric data (alpha, norms, reverse-scored items) only in Grulkowski's paid monograph (2007).
Numerical data (reliability, norms, pricing) are shared with the Polish entry above.
Podgląd arkusza
Arkusz chroniony prawem autorskim – dostępny wyłącznie u wydawcy (strona wydawcy). Nie publikujemy podglądów testów komercyjnych.
Jak opisać w pracy dyplomowej
W rozdziale metodologicznym opisz narzędzie następująco: pełna nazwa (Skala Postaw Być i Mieć), skrót SPBiM, autor Bronisław Grulkowski, rok 2007, wydawca Oficyna Wydawnicza Impuls, 25 twierdzeń, siedmiostopniowa skala zgody, jeden wynik bipolarny, punktacja z uwzględnieniem kierunku twierdzeń, zakres 24-168 punktów. Podaj rzetelność za literaturą (alfa 0,83 i 0,85) obok rzetelności policzonej na własnej próbie.
Napisz wprost, że narzędzie nie ma opublikowanych norm i że interpretujesz wyniki surowe. To nie jest wada dyskwalifikująca w badaniu grupowym, ale przemilczenie tego faktu jest błędem. Jeśli dzielisz próbę na grupy, podaj dokładne kryterium podziału i liczebności grup.
Zadbaj o kontrolę aprobaty społecznej. Twierdzenia dotyczące postawy być są kulturowo wysoko wartościowane, więc rozważ dołączenie skali kłamstwa lub przynajmniej omówienie tego ryzyka w ograniczeniach pracy.
Nie stawiaj hipotez zakładających, że być i mieć to dwie niezależne zmienne, bo narzędzie tego nie mierzy. Jeśli Twoja teoria zakłada niezależność obu orientacji, potrzebujesz innego narzędzia albo musisz jawnie uzasadnić ujęcie bipolarne.
Do pracy potrzebujesz dostępu do publikacji Grulkowskiego. Nie kopiuj treści twierdzeń ani klucza do aneksu pracy; wystarczy opis narzędzia i odwołanie bibliograficzne.
Kiedy nie stosować tego narzędzia
- •Do diagnozy indywidualnej i orzecznictwa: narzędzie nie ma norm, więc nie da się odnieść wyniku jednej osoby do populacji
- •Gdy chcesz mierzyć materializm konsumencki, przywiązanie do dóbr lub postawy wobec pieniędzy: to węższe konstrukty, do których są odrębne skale
- •Gdy Twój model teoretyczny wymaga niezależnego pomiaru orientacji być i orientacji mieć: SPBiM z założenia ujmuje je jako jedno kontinuum
- •W badaniach dzieci i młodzieży szkolnej: dostępne dane pochodzą wyłącznie z prób studenckich i dorosłych, brak informacji o dolnej granicy wieku
- •Gdy potrzebujesz narzędzia o udokumentowanej w recenzowanym artykule strukturze czynnikowej i stabilności czasowej
- •Gdy badasz poczucie sensu życia jako takie: mimo pokrewieństwa pojęć są do tego narzędzia z pełną dokumentacją psychometryczną
Przykładowe tematy prac i pytania badawcze
- Postawa być vs mieć a cechy osobowości w modelu Wielkiej Piątki u studentów kierunków pomocowych
- Orientacja egzystencjalna a satysfakcja z życia młodych dorosłych
- Postawa być vs mieć a sposób i intensywność korzystania z internetu wśród studentów
- Religijność a postawa egzystencjalna: badanie z użyciem SPBiM i skali religijności
- Postawa być vs mieć a hierarchia wartości mierzona Skalą Wartości Schelerowskich
- Orientacja być vs mieć a preferencje i decyzje edukacyjno-zawodowe studentów ostatniego roku
- Postawa egzystencjalna a poczucie sensu życia i dobrostan psychologiczny
- Relacje z rodzicami i rówieśnikami jako korelaty postawy być u młodzieży akademickiej
Tematy mają charakter inspiracji. Ostateczny zakres pracy uzgodnij z promotorem.
Co pokazują badania
Właściwości psychometryczne i konstrukcja skali
Najpełniejszy dostępny publicznie opis narzędzia podaje Nowak (2023). Skala liczy 25 twierdzeń, z czego 12 wprost wyraża postawę być, 12 postawę mieć, a jedno jest twierdzeniem buforowym. Maksymalny wynik 168 punktów oznacza maksymalne nasilenie postawy być, minimalny 24 punkty maksymalne nasilenie postawy mieć; między nimi rozciąga się kontinuum. Trafność narzędzia oceniona przez sędziów kompetentnych jako wysoka, a rzetelność mierzona alfą Cronbacha wyniosła 0,83 w pierwszym badaniu i 0,85 w drugim. Podstawy teoretyczne autor wywodzi z koncepcji Marcela, Fromma, Stachelina i Jana Pawła II.
źródłoOsobowościowe korelaty postawy być
W badaniu 267 studentów pedagogiki (średnia wieku 23,07; średnia wyniku SPBiM M = 103,12) Zbonikowski wykazał istotne korelacje postawy być z czterema cechami NEO-FFI: ugodowością (r = 0,52), ekstrawersją (r = 0,32), neurotycznością (r = -0,31) i otwartością na doświadczenie (r = 0,26), wszystkie przy p < 0,01. Sumienność nie korelowała z postawą być (r = 0,05, nieistotne). Analiza regresji krokowej wskazała trzy predyktory: ugodowość, neurotyczność i otwartość, wyjaśniające łącznie 32% zmienności postawy być (R = 0,58), przy czym sama ugodowość wyjaśniała 27% wariancji (beta = 0,44).
źródłoPostawa być a podejmowanie pracy zarobkowej przez studentów
W tej samej próbie 267 studentów (190 osób podejmujących aktywność zarobkową, 77 niepodejmujących) natężenie postawy być vs mieć nie różnicowało obu grup: M = 103,71 (SD = 13,72) u niepracujących i M = 102,88 (SD = 13,12) u pracujących, t = 0,47, wynik nieistotny. Podejmowanie pracy różnicowało natomiast ekstrawersję, ugodowość, nadzieję na sukces i wtórną akceptację siebie. Wniosek praktyczny: praca zarobkowa studenta nie wiąże się z materialistycznym nastawieniem do świata.
źródłoPostawa egzystencjalna a satysfakcja z życia i korzystanie z internetu
Nowak (2023) przebadała 198 studentów z Radomia (165 kobiet, 33 mężczyzn, wiek 19-49 lat, M = 27,9; SD = 10,8). Wynik ogólny SPBiM korelował z satysfakcją z życia mierzoną SWLS na poziomie r = 0,471 (p < 0,001). Po podziale próby na trzy grupy różnice w satysfakcji z życia okazały się istotne (F = 20,847; p < 0,001): grupa mieć M = 16,05, grupa pośrednia M = 18,80, grupa być M = 22,65 punktu SWLS. Postawa być wiązała się dodatnio z wiekiem (r = 0,391), wykształceniem ojca (r = 0,312), liczbą przyjaciół (r = 0,368) i relacją z ojcem (r = 0,263), a ujemnie z liczbą godzin spędzanych w internecie (r = -0,328), oglądaniem filmów (r = -0,383), korzystaniem z portali erotycznych (r = -0,355) i grami wieloosobowymi (r = -0,332). Osoby deklarujące wiarę religijną uzyskały wyższe wyniki (M = 106,09) niż niewierzące (M = 99,01), t = 2,721; p < 0,003.
źródłoDostępność narzędzia
Narzędzie zostało opublikowane jako monografia Oficyny Wydawniczej Impuls (data wydania 1 stycznia 2007), z testem dołączonym do książki. Publikacja jest dostępna także jako eBook w formacie PDF w cenie okładkowej rzędu 12 zł. Wydawca opisuje ją jako adresowaną przede wszystkim do psychologów i podaje, że autor scharakteryzował narzędzie zarówno od strony teoretycznej, jak i psychometrycznej. Oznacza to, że pełna dokumentacja psychometryczna istnieje wyłącznie w tej publikacji, poza obiegiem recenzowanych czasopism.
źródłoPodobne narzędzia
KPŻ (Kwestionariusz Postaw Życiowych)
Też mierzy postawy egzystencjalne, ale wielowymiarowo (m.in. cel życiowy, spójność wewnętrzna, akceptacja śmierci, pustka egzystencjalna) i ma pełną dokumentację psychometryczną oraz normy wydawcy.
PIL (Test Poczucia Sensu Życia)
Mierzy poczucie sensu życia w ujęciu logoteorii Frankla, a nie sposób odnoszenia się do świata. Konstrukty są pokrewne i często badane razem, ale PIL nie różnicuje orientacji być i mieć.
SWS (Skala Wartości Schelerowskich)
Mierzy hierarchię wartości (hedonistyczne, witalne, estetyczne, moralne, święte), więc opisuje treść systemu wartości, a nie ogólne ustosunkowanie egzystencjalne do rzeczywistości.
SWLS (Skala Satysfakcji z Życia)
Mierzy poznawczą ocenę własnego życia. W badaniach z SPBiM okazała się jego silnym korelatem (r = 0,471), więc jest naturalnym uzupełnieniem, a nie zamiennikiem.
NEO-FFI (Inwentarz Osobowości)
Mierzy pięć podstawowych cech osobowości. Używany łącznie z SPBiM pozwala pokazać, że postawa być jest silnie związana z ugodowością, ale nie jest z nią tożsama.
LWO (Lista Wartości Osobistych)
Krótkie narzędzie do rangowania wartości osobistych, głównie w kontekście zdrowia. Daje profil preferencji, a nie jeden wynik bipolarny.
Bibliografia
- Grulkowski, B. (2007). Skala Postaw Być i Mieć. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
- Fromm, E. (2007). Mieć czy być? Poznań: Dom Wydawniczy Rebis.
Źródła
- dokument źródłowydocs/baza_testow_v0.1.md
- artykuł open accesshttps://ojs.ahe.lodz.pl/index.php/ziwgib/article/download/662/611/385
- wydawcahttps://pzwl.pl/Skala-postaw-Byc-i-Miec,14695649,p.html
- artykuł open accesshttps://czasopisma.ujd.edu.pl/index.php/EAT/article/view/1943
- innehttps://ojs.ahe.lodz.pl/index.php/ziwgib/article/view/617
Uwagi
arkusz w aneksie artykułu: NIE. Identyfikacja: Skala Postaw Być i Mieć (SPBiM) B. Grulkowskiego, opublikowana jako monografia (Impuls, 2007; potwierdzone w bibliografii artykułu OA ojs.ahe.lodz.pl, gdzie opisano też budowę: 25 twierdzeń, skala 7-stopniowa, wynik sumaryczny). Usunięto błędnie przypisane źródło KUL 3.43.2000.art.3 (to artykuł Zwolińskiego o SOC, nie o SPBiM). DO WERYFIKACJI: brak polskiej walidacji OA (stan 2026-07) - dane psychometryczne (alfa, normy, pozycje odwrócone) tylko w płatnej monografii Grulkowskiego (2007).
Baza ma charakter informacyjny. Treści pozycji testowych i pełne normy podlegają prawom autorskim wydawców. Dane oznaczone [DO WERYFIKACJI] wymagają potwierdzenia w źródle pierwotnym. Ostatnia aktualizacja wpisu: 2026-07-17.