Lista Zdarzeń Życiowych według DSM-5
Life Events Checklist for DSM-5
ekspozycja na potencjalnie traumatyczne zdarzenia w ciągu całego życia, z rozróżnieniem rodzaju ekspozycji (doświadczenie osobiste, bycie świadkiem, dowiedzenie się, ekspozycja zawodowa) – narzędzie przesiewowe do kryterium A PTSD według DSM-5
Podstawowe informacje
- Autorzy oryginału
- F. W. Weathers, D. D. Blake, P. P. Schnurr, D. G. Kaloupek, B. P. Marx, T. M. Keane (2013)
- Polska adaptacja
- M. Rzeszutek, M. Lis-Turlejska, H. Palich, S. Szumiał (2018)
- Grupa docelowa
- dorośli (18 lat i więcej); stosowana przed narzędziami objawowymi PTSD, takimi jak PCL-5 i CAPS-5
- Czas badania
- ok. 5 minut (wersja standardowa); wersja rozszerzona ok. 10 minut
- Procedura
- samoopis (wersja standardowa i rozszerzona) lub wywiad (wersja Interview); indywidualnie lub grupowo
Co bada ten test
LEC-5 nie mierzy objawów ani nasilenia niczego. Jest listą kontrolną ekspozycji: sprawdza, czy i w jaki sposób badany zetknął się w ciągu całego życia z siedemnastoma rodzajami potencjalnie traumatycznych zdarzeń. To rozróżnienie jest kluczowe dla poprawnego użycia narzędzia. Kwestionariusze takie jak PCL-5 czy CAPS-5 pytają o objawy w odniesieniu do konkretnego zdarzenia, ale same tego zdarzenia nie ustalają. LEC-5 wypełnia dokładnie tę lukę: jest narzędziem, które poprzedza pomiar objawowy i pozwala badanemu wskazać, do czego ma się odnosić.
Narzędzie powstało w National Center for PTSD jako aktualizacja wcześniejszej Life Events Checklist, opracowanej równolegle z ustrukturyzowanym wywiadem CAPS w czasach klasyfikacji DSM-IV. Przejście do DSM-5 przyniosło jedną istotną zmianę merytoryczną: dołożenie kategorii ekspozycji zawodowej. DSM-5 wprost uznaje za spełniające kryterium A powtarzające się lub ekstremalne narażenie na awersyjne szczegóły zdarzeń traumatycznych, typowe dla ratowników medycznych, policjantów, żołnierzy i innych służb. Stara wersja takiej odpowiedzi nie przewidywała, przez co ekspozycja zawodowa gubiła się w kategorii świadka albo osoby, która się o czymś dowiedziała.
Najważniejszą cechą konstrukcyjną LEC-5, wyróżniającą je spośród inwentarzy zdarzeń traumatycznych, jest właśnie rozdzielenie rodzaju ekspozycji. Przy każdym zdarzeniu badany nie odpowiada po prostu tak lub nie, ale wskazuje, czy zdarzenie przydarzyło się jemu, czy był jego świadkiem, czy dowiedział się o nim w odniesieniu do bliskiej osoby, czy zetknął się z nim w ramach obowiązków zawodowych. Można zaznaczyć kilka kategorii naraz, bo to samo zdarzenie mogło wystąpić w życiu badanego wielokrotnie i w różnych rolach. Dzięki temu narzędzie wychwytuje ekspozycje, które inne kwestionariusze traumy przeoczają, i pozwala stawiać pytania badawcze o to, czy różne rodzaje narażenia mają różne konsekwencje.
LEC-5 nie daje wyniku ogólnego. National Center for PTSD podaje wprost, że nie istnieje formalny protokół obliczania ani interpretacji poza ustaleniem, czy badany doświadczył co najmniej jednego z wymienionych zdarzeń. W badaniach naukowych używa się natomiast prostych liczników: ile zdarzeń badany przeżył osobiście, ilu był świadkiem, o ilu się dowiedział. Polska adaptacja Rzeszutka i współpracowników z 2018 roku analizowała dokładnie te trzy wskaźniki i to one mają w polskiej wersji potwierdzoną rzetelność i trafność.
Typowe zastosowanie
Podstawowe zastosowanie to poprzedzenie pomiaru objawowego. W badaniach nad PTSD LEC-5 podaje się przed PCL-5 lub CAPS-5, aby badany ustalił, do jakiego zdarzenia będzie odnosił późniejsze pytania o objawy. Amerykański formularz PCL-5 występuje nawet w wariancie zszytym z LEC-5 w jeden dokument, właśnie dlatego, że bez ustalenia zdarzenia odniesienia wynik PCL-5 jest trudny do zinterpretowania. Drugie zastosowanie to badania epidemiologiczne nad rozpowszechnieniem ekspozycji na traumę w populacji lub w wybranych grupach. Tu narzędzie działa samodzielnie: pozwala oszacować, jaki odsetek badanych zetknął się z poszczególnymi rodzajami zdarzeń i w jakiej roli. Trzecie, coraz częstsze zastosowanie, to badania grup zawodowego ryzyka traumy – ratowników medycznych, strażaków, policjantów, personelu medycznego – gdzie kategoria ekspozycji zawodowej daje informację niedostępną w starszych inwentarzach zdarzeń. Czwarte to badania nad mechanizmami: skoro narzędzie rozdziela rodzaje ekspozycji, pozwala testować hipotezy o tym, czy bycie świadkiem traumatyzuje inaczej niż jej doświadczanie. W praktyce klinicznej LEC-5 służy jako szybki wywiad przesiewowy przy przyjęciu, pomagający zorientować się w historii traumatycznej pacjenta bez konieczności zadawania wszystkich pytań wprost. Wersja rozszerzona dodatkowo porządkuje zebranie informacji o zdarzeniu najgorszym, a wersja Interview pozwala klinicyście rozstrzygnąć kwestię kryterium A.
Wymiary i podskale
Liczba zdarzeń doświadczonych osobiście17 pozycjizakres 0–17
Licznik zdarzeń, przy których badany zaznaczył bezpośrednie doświadczenie. To wskaźnik o największym znaczeniu klinicznym i badawczym, bo tylko bezpośrednia ekspozycja jednoznacznie odpowiada podstawowej postaci kryterium A. W polskiej walidacji to właśnie ten licznik korelował najsilniej i najbardziej konsekwentnie z nasileniem objawów PTSD mierzonych PDS-5 i IES. Stabilność po dwóch tygodniach bardzo wysoka (korelacja wewnątrzklasowa 0,944). Średnia w polskiej próbie studenckiej wyniosła 1,91 (SD = 2,04).
Liczba zdarzeń, których badany był świadkiem17 pozycjizakres 0–17
Licznik zdarzeń oglądanych, gdy ucierpiał ktoś inny. Ekspozycja pośrednia, która w DSM-5 spełnia kryterium A tylko wtedy, gdy badany był naocznym świadkiem zdarzenia dotyczącego innej osoby. W polskiej walidacji korelacje z objawami PTSD były wyraźnie słabsze i dotyczyły mniejszej liczby wskaźników niż w przypadku ekspozycji bezpośredniej, co potwierdziło hipotezy autorów. Stabilność 0,933; średnia 2,27 (SD = 1,97).
Liczba zdarzeń, o których badany się dowiedział17 pozycjizakres 0–17
Licznik zdarzeń, które spotkały bliskiego członka rodziny lub bliskiego przyjaciela i o których badany się dowiedział. Najsłabsza forma ekspozycji, w DSM-5 spełniająca kryterium A tylko przy gwałtownej lub przypadkowej śmierci bliskiej osoby. W polskiej walidacji ten licznik nie korelował istotnie z żadnym wskaźnikiem nasilenia PTSD, co autorzy przyjęli jako dowód trafności różnicowej narzędzia. Stabilność 0,946; średnia 2,95 (SD = 2,97) – paradoksalnie najwyższa z trzech, bo o cudzych nieszczęściach dowiadujemy się częściej, niż ich doświadczamy.
Ekspozycja zawodowa (część mojej pracy)17 pozycjizakres 0–17
Kategoria dodana w LEC-5 wobec wcześniejszej wersji LEC, odpowiadająca zapisowi DSM-5 o powtarzającej się lub ekstremalnej ekspozycji na awersyjne szczegóły zdarzeń traumatycznych w ramach obowiązków służbowych (ratownictwo medyczne, policja, wojsko, inne służby ratunkowe). Nie była analizowana jako osobny licznik w polskim badaniu adaptacyjnym, prowadzonym na próbie studenckiej, ale w badaniach grup zawodowego ryzyka traumy jest to wskaźnik kluczowy.
Jak wygląda badanie
- Budowa pozycji
- Siedemnaście pozycji, z czego szesnaście opisuje konkretne kategorie zdarzeń o udokumentowanym potencjale traumatyzującym, a siedemnasta jest pozycją otwartą na inne bardzo stresujące zdarzenie lub doświadczenie, którego pierwsze szesnaście nie obejmuje. Zakres tematyczny listy jest szeroki i obejmuje katastrofy naturalne i techniczne, wypadki komunikacyjne oraz wypadki w pracy i w domu, narażenie na substancje niebezpieczne, przemoc fizyczną i przemoc z użyciem narzędzia, przemoc seksualną i inne niechciane doświadczenia seksualne, działania wojenne i pozbawienie wolności, zagrażającą życiu chorobę lub uszkodzenie ciała, kontakt z dotkliwym cierpieniem ludzkim, gwałtowną oraz przypadkową nagłą śmierć, a także spowodowanie poważnej krzywdy lub śmierci innej osoby. Każda pozycja jest jednozdaniowym określeniem kategorii zdarzenia, zwykle z kilkoma przykładami w nawiasie, sformułowanym rzeczowo i bez odwołań do emocji badanego. Nie ma pozycji odwróconych, bo nie ma punktacji: każda pozycja to niezależne pytanie o fakt ekspozycji. W wersji rozszerzonej Część 1 jest identyczna z wersją standardową, a dodana Część 2 zawiera osiem pytań o zdarzenie najgorsze, czyli to, które badanego obecnie najbardziej dręczy. Pytania te dotyczą krótkiego opisu zdarzenia, czasu, jaki od niego upłynął, rodzaju ekspozycji, tego czy zagrożone było czyjeś życie, czy ktoś odniósł poważne obrażenia lub zginął, czy zdarzenie obejmowało przemoc seksualną, czy ewentualna śmierć bliskiej osoby nastąpiła wskutek wypadku lub przemocy, oraz ile razy w życiu wystąpiło zdarzenie podobnie obciążające. To właśnie te pytania pozwalają ocenić, czy zdarzenie spełnia definicję kryterium A. Wersja rozszerzona kończy się na Części 2 – nie ma Części 3.
- Skala odpowiedzi
- Sześciostopniowa skala nominalna, a nie porządkowa: kategorie nie tworzą kontinuum od mniej do bardziej i nie da się ich sensownie uśrednić. Badany przy każdym zdarzeniu zaznacza jedną lub kilka opcji: zdarzyło się to mnie osobiście, byłem tego świadkiem u innej osoby, dowiedziałem się o tym w odniesieniu do bliskiego członka rodziny lub bliskiego przyjaciela, byłem na to narażony w ramach mojej pracy, nie jestem pewny czy to pasuje, to mnie nie dotyczy. Możliwość zaznaczenia kilku opcji przy jednej pozycji jest wpisana w instrukcję i wynika z tego, że to samo zdarzenie mogło wystąpić w życiu badanego wielokrotnie i w różnych rolach. Uwaga na częsty błąd w opisach narzędzia: LEC-5 ma sześć kategorii odpowiedzi, nie pięć. Pięć kategorii miała wcześniejsza wersja LEC oparta na DSM-IV; kategorię ekspozycji zawodowej dołożono właśnie przy przejściu do DSM-5. Instrukcja wyraźnie prosi o uwzględnienie całego życia, w tym okresu dorastania, a nie tylko dorosłości. Wypełnienie wersji standardowej zajmuje około pięciu minut, rozszerzonej około dziesięciu.
- Normy i interpretacja
- LEC-5 nie ma norm i mieć ich nie może, bo nie daje wyniku, który dałoby się do normy odnieść. National Center for PTSD stwierdza wprost, że narzędzie nie generuje wyniku ogólnego ani złożonego, a jedyna przewidziana interpretacja to ustalenie, czy badany doświadczył co najmniej jednego z wymienionych zdarzeń. Rolę wartości odniesienia pełnią w praktyce dane rozpowszechnienia z konkretnych prób. W polskiej próbie adaptacyjnej (172 studentów) średnia liczba zdarzeń doświadczonych osobiście wyniosła 1,91 (SD = 2,04), oglądanych jako świadek 2,27 (SD = 1,97), a zasłyszanych o bliskiej osobie 2,95 (SD = 2,97). Najczęściej wskazywanym pojedynczym zdarzeniem był wypadek komunikacyjny (17,4% badanych), następnie przemoc fizyczna (10,5%); 12,8% badanych nie wskazało żadnego zdarzenia. Warto pamiętać, że była to młoda próba studencka, więc wartości te nie są normami populacyjnymi i nie należy ich tak traktować. Najważniejsza zasada interpretacyjna brzmi: zaznaczenie zdarzenia nie oznacza ani spełnienia kryterium A, ani obecności PTSD. Autorzy oryginału i polskiej adaptacji zgodnie ostrzegają przed fałszywymi wynikami pozytywnymi. Sytuacje, o których badany tylko się dowiedział albo których był świadkiem, spełniają kryterium A jedynie w wąsko określonych warunkach. Rozstrzygnięcie wymaga dodatkowych informacji i klinicznego osądu, a przy potrzebie formalnej oceny – wersji Interview albo wywiadu CAPS-5. Jest to narzędzie przesiewowe i wyłącznie w tej roli powinno być używane.
Mocne strony i ograniczenia
Mocne strony
- •Rozróżnia cztery rodzaje ekspozycji zamiast prostego pytania tak lub nie, dzięki czemu wychwytuje narażenia pomijane przez inne inwentarze zdarzeń i umożliwia badanie różnic między doświadczaniem, byciem świadkiem a ekspozycją zawodową
- •Bardzo wysoka stabilność polskiej wersji: korelacje wewnątrzklasowe 0,933-0,946 po dwóch tygodniach i zgodność kappa Cohena powyżej 0,60 dla wszystkich siedemnastu pozycji, wyraźnie lepsza niż w oryginalnym badaniu Graya i wsp. nad LEC
- •Całkowicie bezpłatny i w domenie publicznej jako utwór rządu USA, z trzema gotowymi formatami (standardowy samoopis, samoopis rozszerzony o zdarzenie najgorsze, wywiad) do pobrania ze strony National Center for PTSD
- •Bardzo krótki (około pięciu minut) i naturalnie łączy się z PCL-5 oraz CAPS-5, przez co dodanie go do baterii kosztuje niewiele, a rozwiązuje problem niejasnego zdarzenia odniesienia
Ograniczenia
- •Nie daje wyniku ogólnego, więc nie nadaje się do analiz wymagających zmiennej ilościowej o znanych właściwościach psychometrycznych; liczniki zdarzeń to zmienne porządkowe wymagające statystyk nieparametrycznych, w polskiej walidacji użyto tau Kendalla
- •Wysokie ryzyko fałszywych wyników pozytywnych: zaznaczenie zdarzenia nie oznacza, że spełnia ono kryterium A DSM-5, szczególnie w kategoriach świadka i osoby, która się dowiedziała, a rozstrzygnięcie wymaga dodatkowych informacji i osądu klinicznego
- •Lista pomija zdarzenia obecne w innych inwentarzach traumy, zwłaszcza przemoc ze strony partnera i przemoc fizyczną doświadczaną w dzieciństwie, co jest istotnym brakiem w badaniach nad traumą relacyjną i rozwojową
- •Brak odrębnych danych psychometrycznych dla anglojęzycznej wersji LEC-5: National Center for PTSD odsyła do właściwości wcześniejszego LEC, zakładając zbliżone parametry ze względu na minimalne zmiany
- •Polska adaptacja opiera się na małej i wąskiej próbie (172 studentów, retest tylko na 40 osobach) i obejmuje wyłącznie wersję standardową; wersje Extended i Interview nie mają polskiego opracowania
Budowa
- Liczba pozycji
- 17
- Format odpowiedzi
- sześciostopniowa skala nominalna dla każdego zdarzenia: zdarzyło się mnie / byłem świadkiem / dowiedziałem się (o bliskiej osobie) / część mojej pracy / nie jestem pewny / nie dotyczy; badany może zaznaczyć więcej niż jedną kategorię przy jednym zdarzeniu
- Wersje
- LEC-5 Standard self-report – ustalenie, czy zdarzenie wystąpiło (wersja zaadaptowana na język polski)
- LEC-5 Extended self-report – Część 1 identyczna z wersją standardową plus Część 2 o zdarzeniu najgorszym (opis, czas od zdarzenia, rodzaj ekspozycji, zagrożenie życia, poważne obrażenia lub śmierć, przemoc seksualna, przyczyna śmierci bliskiej osoby, liczba podobnych zdarzeń); wersja datowana 12 kwietnia 2018
- LEC-5 Interview – format wywiadu służący do rozstrzygnięcia, czy kryterium A DSM-5 zostało spełnione
Podskale
Liczba zdarzeń doświadczonych osobiście
- Zakres: 0–17
Liczba zdarzeń, których badany był świadkiem
- Zakres: 0–17
Liczba zdarzeń, o których badany się dowiedział
- Zakres: 0–17
Obliczanie wyników
- Metoda
- brak wyniku ogólnego i wyniku sumarycznego; zlicza się liczbę zdarzeń zaznaczonych w każdej z kategorii ekspozycji osobno (doświadczone, oglądane jako świadek, zasłyszane o bliskiej osobie, zawodowe), a w praktyce klinicznej sprawdza się jedynie, czy badany wskazał co najmniej jedno zdarzenie
- Zakres wyniku
- 0–17
- Pozycje odwrócone
- brak pozycji odwróconych
- Uwagi
- Brak pozycji odwróconych i brak punktacji sumarycznej – LEC-5 nie jest skalą pomiarową, tylko listą kontrolną ekspozycji. National Center for PTSD podaje wprost: nie ma formalnego protokołu obliczania ani interpretacji poza ustaleniem, czy badany doświadczył jednego lub więcej wymienionych zdarzeń, a narzędzie nie daje wyniku ogólnego ani złożonego. W polskiej adaptacji analizowano trzy liczniki zdarzeń (doświadczone, oglądane, zasłyszane) jako osobne zmienne porządkowe. Ponieważ przy jednej pozycji można zaznaczyć kilka kategorii, sumy z poszczególnych kategorii nie sumują się do liczby zaznaczonych zdarzeń.
Jak policzyć wynik
Krok 1: zrozum, czego nie robisz. Nie sumujesz nic w poprzek pozycji, nie odwracasz żadnej pozycji i nie liczysz alfy Cronbacha. LEC-5 nie jest skalą pomiarową, tylko listą kontrolną, a próba policzenia zgodności wewnętrznej dla listy niezależnych zdarzeń życiowych jest błędem metodologicznym: te zdarzenia nie są wskaźnikami jednego ukrytego konstruktu i nie ma powodu, by ze sobą korelowały. Jeżeli w pracy pojawi się alfa dla LEC-5, recenzent słusznie ją zakwestionuje.
Krok 2: zbuduj liczniki ekspozycji. Standardowe podejście, zastosowane w polskiej adaptacji, to trzy osobne zmienne: liczba zdarzeń, przy których zaznaczono doświadczenie osobiste, liczba zdarzeń z zaznaczonym byciem świadkiem i liczba zdarzeń z zaznaczonym dowiedzeniem się. W badaniach grup zawodowych dokłada się czwarty licznik dla kategorii ekspozycji zawodowej. Każdy licznik przyjmuje wartości od 0 do 17. Uwaga: ponieważ przy jednej pozycji można zaznaczyć kilka kategorii, liczniki nie sumują się do liczby zaznaczonych zdarzeń i nie wolno ich do siebie dodawać ani traktować jako rozłącznych. Odpowiedzi „nie jestem pewny" i „nie dotyczy" nie wchodzą do żadnego licznika; „nie jestem pewny" warto zapisać osobno, bo jego wysoka częstość może sygnalizować problem ze zrozumieniem instrukcji.
Krok 3: wybierz właściwą statystykę. Liczniki są zmiennymi porządkowymi o silnie skośnym rozkładzie (w polskiej próbie przeważały wartości 0-3 przy pojedynczych wartościach kilkunastu), więc korelacja Pearsona jest tu ryzykowna. Autorzy polskiej adaptacji zastosowali tau Kendalla i to jest rozwiązanie domyślne; alternatywnie rho Spearmana. Do porównywania grup używaj testów nieparametrycznych, a jeśli interesuje Cię sama obecność ekspozycji, zdychotomizuj: doświadczył co najmniej jednego zdarzenia bezpośrednio wobec nie doświadczył żadnego. Dychotomizacja ma dodatkową zaletę – to dla niej polska adaptacja podaje wartości kappa i to ona najlepiej odpowiada przesiewowej funkcji narzędzia.
Krok 4: powiąż z narzędziem objawowym i uważaj na typowe pułapki. Jeżeli LEC-5 poprzedza PCL-5 lub inną miarę objawów, zapisz wprost, które zdarzenie badany wskazał jako odniesienie, i sprawdź, czy odnosił do niego wszystkie pozycje objawowe. Najczęstsze błędy przy opracowaniu to: traktowanie liczby zaznaczonych zdarzeń jako miary nasilenia traumy (to miara szerokości ekspozycji, nie jej dotkliwości), uznawanie każdego zaznaczenia za spełnienie kryterium A, mieszanie kategorii ekspozycji w jeden wskaźnik zbiorczy (co zaciera właśnie tę informację, dla której narzędzie zbudowano) oraz porównywanie liczby zdarzeń między badaniami używającymi różnych inwentarzy traumy, co jest bezzasadne, bo listy zdarzeń się nie pokrywają.
Normy
- Typ norm
- brak norm; wartości odniesienia stanowią średnie liczby zdarzeń oraz rozkład częstości poszczególnych zdarzeń w polskiej próbie adaptacyjnej
- Interpretacja
- w polskiej próbie studenckiej (N = 172) średnia liczba zdarzeń doświadczonych osobiście wyniosła 1,91 (SD = 2,04), zdarzeń oglądanych jako świadek 2,27 (SD = 1,97), a zdarzeń zasłyszanych o bliskiej osobie 2,95 (SD = 2,97); najczęściej wskazywanym zdarzeniem był wypadek komunikacyjny (17,4% badanych), a 12,8% badanych nie wskazało żadnego zdarzenia; wskazanie zdarzenia nie oznacza spełnienia kryterium A ani obecności PTSD
- Próba normalizacyjna
- 172 studentów Wyższej Szkoły Finansów i Zarządzania w Warszawie (68 kobiet, 104 mężczyzn), wiek 17-49 lat (M = 22,74; SD = 6,80)
Psychometria
- Stabilność (test-retest)
- polska adaptacja, odstęp 2 tygodni, n = 40: współczynniki korelacji wewnątrzklasowej 0,944 (zdarzenia doświadczone), 0,933 (zdarzenia oglądane jako świadek) i 0,946 (zdarzenia zasłyszane), wszystkie p < 0,001; zgodność kappa Cohena dla wszystkich pozycji przekroczyła 0,60 zarówno dla skali pełnej, jak i zdychotomizowanej (przykładowe wartości: klęska żywiołowa 1,00/1,00; wypadek komunikacyjny 0,95/0,94; pożar lub wybuch 0,89/0,90; poważny wypadek 0,61/0,65); oryginał LEC (Gray i wsp., 2004): test-retest po 7 dniach r = 0,82, średnia kappa 0,61, 12 z 17 pozycji z kappa co najmniej 0,40
- Trafność
- trafność zbieżna polskiej wersji sprawdzana korelacjami tau Kendalla ze skalami PDS-5 i IES (N = 172): liczba zdarzeń doświadczonych osobiście korelowała z ogólną głębokością objawów PTSD (0,187; p < 0,01) i z wynikiem ogólnym IES (0,224; p < 0,01); liczba zdarzeń oglądanych jako świadek korelowała słabiej i z mniejszą liczbą wskaźników (wynik ogólny IES 0,130; p < 0,05), a liczba zdarzeń zasłyszanych nie korelowała istotnie z żadnym wskaźnikiem PTSD – wzorzec zgodny z oczekiwaniami teoretycznymi; w regresji logistycznej skale LEC-5 nie przewidywały istotnie diagnozy PTSD według PDS-5 (B = 0,16, p = 0,09 dla zdarzeń doświadczonych; B = 0,210, p = 0,06 dla zdarzeń oglądanych), co autorzy tłumaczą bardzo niskim odsetkiem osób z diagnozą w próbie (4,1%)
Dostępność
- Typ
- Darmowy
- Zgoda autora / licencja
- oryginał w domenie publicznej (utwór pracowników rządu USA, National Center for PTSD); autorzy polskiej adaptacji uzyskali zgodę National Center for PTSD przed tłumaczeniem, a ostateczna wersja polska została przez NCPTSD zaakceptowana
English version(kliknij, aby rozwinąć)
- Name
- Life Events Checklist for DSM-5
- Construct
- lifetime exposure to potentially traumatic events, distinguishing the type of exposure (direct experience, witnessing, learning about it, occupational exposure) – a screening measure for PTSD Criterion A under DSM-5
- Target group
- adults (18+); administered before symptom measures such as the PCL-5 and CAPS-5
- Response format
- six-point nominal scale for each event: happened to me / witnessed it / learned about it (regarding a close family member or friend) / part of my job / not sure / doesn't apply; more than one option may be checked for a single event
- Scoring
- no total or composite score; the number of events endorsed is counted separately within each exposure category, and in clinical use one simply checks whether at least one event was endorsed; no reverse-scored items
- Norms / interpretation
- no norms; reference values are the mean event counts and the frequency distribution from the Polish adaptation sample (N = 172): 1.91 (SD = 2.04) events experienced directly, 2.27 (SD = 1.97) witnessed and 2.95 (SD = 2.97) learned about; the most frequently endorsed event was a transportation accident (17.4%), while 12.8% endorsed no event at all; endorsing an event does not mean Criterion A is met or that PTSD is present
- Normative sample
- 172 students of the University of Finance and Management in Warsaw (68 women, 104 men), aged 17-49 (M = 22.74; SD = 6.80)
- Procedure
- self-report (Standard and Extended versions) or interview (Interview version); individual or group administration
- Administration time
- approx. 5 minutes (Standard version); approx. 10 minutes (Extended version)
- Notes
- Original in the US public domain (National Center for PTSD), free of charge, with three formats: Standard self-report, Extended self-report (adds Part 2 on the worst event) and Interview. The Polish adaptation (Rzeszutek, Lis-Turlejska, Palich, Szumial, 2018) covers the Standard self-report only and was carried out with the permission of the National Center for PTSD, which also approved the final Polish wording. Polish reliability: intraclass correlations of 0.944, 0.933 and 0.946 over a two-week interval (n = 40); Cohen's kappa above 0.60 for every item on both the full and the dichotomised scale. Validity: Kendall's tau of 0.187 with overall PDS-5 symptom severity and 0.224 with the IES total score for directly experienced events, weaker associations for witnessed events and no significant associations for events only learned about. Note that the LEC-5 has six response options, not five: the 'part of my job' category was added relative to the DSM-IV-era LEC. No separate psychometric data have been published for the English LEC-5 itself; the National Center for PTSD notes that properties are expected to resemble those of the LEC (Gray et al., 2004).
Numerical data (reliability, norms, pricing) are shared with the Polish entry above.
Wersja oryginalna (EN)
- Artykuł źródłowy
- https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15486169/
- Arkusz angielski
- https://www.ptsd.va.gov/professional/assessment/te-measures/life_events_checklist.asp
- Dostępność wersji EN
- Public domain (utwor rzadu USA, National Center for PTSD), bez oplat; trzy formaty do pobrania (Standard, Extended, Interview); tlumaczenie hiszpanskie na zapytanie mailowe do NCPTSD, niewalidowane w publikacjach.
Podgląd arkusza
Arkusz jest dostępny u źródła: zobacz arkusz. Nie hostujemy kopii ze względu na brak jednoznacznej licencji redystrybucji.
Jak opisać w pracy dyplomowej
W rozdziale metodologicznym opisz: pełną nazwę angielską i polską ze skrótem, autorów oryginału (Weathers, Blake, Schnurr, Kaloupek, Marx, Keane, 2013) oraz polskiej adaptacji (Rzeszutek, Lis-Turlejska, Palich, Szumiał, 2018), liczbę pozycji (17, w tym 16 kategorii zdarzeń i jedna pozycja otwarta), sześciostopniowy nominalny format odpowiedzi z możliwością wielokrotnego zaznaczenia, ramy czasowe (całe życie, łącznie z okresem dorastania), a przede wszystkim to, że narzędzie nie daje wyniku ogólnego. Zaznacz wyraźnie, której wersji użyłaś lub użyłeś – polska adaptacja obejmuje wyłącznie wersję standardową (Standard self-report), więc to domyślny wybór w pracach polskojęzycznych; użycie wersji rozszerzonej albo wywiadu wymaga własnego tłumaczenia i odnotowania tego faktu jako ograniczenia.
Opisując rzetelność, nie podawaj alfy Cronbacha, tylko dane o stabilności czasowej z polskiej adaptacji: korelacje wewnątrzklasowe 0,944, 0,933 i 0,946 dla trzech liczników po dwutygodniowym odstępie (n = 40) oraz zgodność kappa Cohena powyżej 0,60 dla wszystkich pozycji. Jeśli Twój projekt to umożliwia, policz stabilność we własnej próbie; jeśli nie, powołaj się na dane adaptacyjne, zaznaczając ich ograniczenie do próby studenckiej. W wynikach raportuj średnie i odchylenia standardowe każdego licznika osobno, rozkład częstości poszczególnych zdarzeń (najlepiej w tabeli, jak w artykule adaptacyjnym), odsetek osób bez żadnej ekspozycji oraz odsetek z co najmniej jedną ekspozycją bezpośrednią. Przy analizach związków podawaj współczynnik nieparametryczny, poziom istotności i liczebność.
Kwestie formalne są tu proste: oryginał jest w domenie publicznej jako utwór rządu Stanów Zjednoczonych, więc nie ma opłat ani licencji, a arkusze wszystkich trzech wersji pobierzesz bezpłatnie ze strony National Center for PTSD. Polska adaptacja powstała za zgodą NCPTSD, które zaakceptowało ostateczne brzmienie tłumaczenia – w pracy zacytuj zarówno oryginał, jak i artykuł adaptacyjny w Psychiatrii Polskiej. Ponieważ narzędzie pyta wprost o przemoc seksualną, śmierć bliskich i spowodowanie krzywdy innej osoby, projekt wymaga zgody komisji etycznej, świadomej zgody z uprzedzeniem o charakterze pytań oraz przygotowanej procedury na wypadek silnej reakcji emocjonalnej. Przy badaniach online rozważ podanie kontaktu do pomocy psychologicznej na tej samej stronie co kwestionariusz.
Kiedy nie stosować tego narzędzia
- •Gdy potrzebujesz rozstrzygnięcia, czy zdarzenie spełnia kryterium A DSM-5 – wersja standardowa tego nie ustala, służy do tego wersja Interview albo wywiad CAPS-5
- •Gdy potrzebujesz ilościowej miary nasilenia traumy lub jej objawów – LEC-5 mierzy szerokość ekspozycji, a nie dotkliwość ani następstwa; do tego służą PCL-5, IES-R lub ITQ
- •Gdy przedmiotem badania jest trauma relacyjna i rozwojowa (przemoc ze strony partnera, przemoc i zaniedbanie w dzieciństwie) – tych zdarzeń lista nie obejmuje, potrzebne są inwentarze specjalistyczne
- •Gdy badasz dzieci i młodzież – narzędzie przeznaczone jest dla osób dorosłych, a pytania o całożyciową ekspozycję zakładają dorosłą perspektywę retrospektywną
- •Gdy nie masz przygotowanej procedury reagowania na reakcje emocjonalne badanych – lista pyta wprost o najbardziej obciążające doświadczenia życiowe i u części osób wywołuje silny dystres
Przykładowe tematy prac i pytania badawcze
- Rodzaj ekspozycji na zdarzenie traumatyczne (doświadczenie bezpośrednie, bycie świadkiem, ekspozycja zawodowa) a nasilenie objawów PTSD u ratowników medycznych
- Skumulowana ekspozycja na potencjalnie traumatyczne zdarzenia a nasilenie objawów PTSD: czy zależność jest liniowa (LEC-5 i PCL-5)
- Rozpowszechnienie ekspozycji na zdarzenia traumatyczne wśród polskich studentów: replikacja badania adaptacyjnego na próbie z innego regionu
- Ekspozycja zawodowa na traumę a wypalenie zawodowe i wtórny stres traumatyczny wśród personelu oddziałów ratunkowych
- Liczba doświadczonych zdarzeń traumatycznych a potraumatyczny wzrost: rola prężności psychicznej jako moderatora
- Zgodność wskazań LEC-5 z relacją uzyskaną w ustrukturyzowanym wywiadzie klinicznym: badanie nad fałszywymi wynikami pozytywnymi
- Ekspozycja na zdarzenia traumatyczne a jakość snu i objawy bezsenności u osób pracujących w systemie zmianowym
- Różnice płciowe w rodzaju i liczbie zgłaszanych zdarzeń traumatycznych w polskiej próbie dorosłych
Tematy mają charakter inspiracji. Ostateczny zakres pracy uzgodnij z promotorem.
Co pokazują badania
Rzetelność polskiej adaptacji
Powtórny pomiar po dwóch tygodniach w próbie 40 studentów dał współczynniki korelacji wewnątrzklasowej 0,944 dla zdarzeń doświadczonych osobiście, 0,933 dla zdarzeń oglądanych jako świadek i 0,946 dla zdarzeń zasłyszanych (wszystkie p < 0,001). Zgodność kappa Cohena przekroczyła 0,60 dla wszystkich siedemnastu pozycji, zarówno przy skali pełnej, jak i zdychotomizowanej. Autorzy zwracają uwagę, że wyniki są wyraźnie lepsze niż w oryginalnym badaniu nad LEC, i wiążą to z czytelniejszą instrukcją LEC-5 oraz z dodaniem kategorii ekspozycji zawodowej.
źródłoTrafność i różnicowanie rodzajów ekspozycji
Na próbie 172 studentów liczba zdarzeń doświadczonych osobiście korelowała (tau Kendalla) z ogólną głębokością objawów PTSD w PDS-5 na poziomie 0,187 (p < 0,01) i z wynikiem ogólnym IES na poziomie 0,224 (p < 0,01). Liczba zdarzeń oglądanych jako świadek dawała korelacje słabsze i przy mniejszej liczbie wskaźników, a liczba zdarzeń jedynie zasłyszanych nie korelowała istotnie z żadnym wskaźnikiem PTSD. Ten stopniowany wzorzec, przewidziany przez autorów przed badaniem, jest głównym argumentem za trafnością narzędzia i zarazem empirycznym uzasadnieniem rozdzielania kategorii ekspozycji zamiast sumowania ich w jeden wskaźnik.
źródłoRozpowszechnienie zdarzeń traumatycznych w polskiej próbie studenckiej
Najczęściej wskazywanym zdarzeniem był wypadek komunikacyjny (17,4% badanych), następnie przemoc fizyczna (10,5%) i nagła przypadkowa śmierć (8,1%); 12,8% badanych nie wskazało żadnego zdarzenia. Wszystkie kryteria diagnostyczne PTSD według DSM-5 (w pomiarze PDS-5) spełniało 7 osób, czyli 4,1% próby, natomiast wynik ogólny IES przekraczał próg 35 punktów u 32,6% badanych. Ta rozbieżność między odsetkami dobrze ilustruje, jak silnie oszacowania rozpowszechnienia zależą od użytego narzędzia i progu.
źródłoWłaściwości psychometryczne oryginalnej wersji LEC
Badania Graya i współpracowników objęły 108 studentów oraz 131 weteranów ocenianych klinicznie w National Center for PTSD w Bostonie. Uzyskano dobrą stabilność w odstępie siedmiu dni (korelacja test-retest 0,82; średnia kappa dla pozycji 0,61, przy czym 12 z 17 pozycji osiągnęło kappa co najmniej 0,40), dobrą zgodność z innym inwentarzem ekspozycji na traumę (TLEQ) oraz istotne korelacje z miarami objawów PTSD i dystresu w próbie weteranów. Autorzy podkreślają jednak, że LEC należy traktować wyłącznie jako narzędzie przesiewowe i liczyć się z fałszywymi wynikami pozytywnymi. National Center for PTSD wskazuje, że osobnych danych psychometrycznych dla samego LEC-5 nie opublikowano, a ze względu na minimalne zmiany oczekuje się właściwości zbliżonych do LEC.
źródłoStosowalność międzykulturowa
Badanie właściwości LEC w dużej próbie dorosłych w Republice Południowej Afryki potwierdziło użyteczność listy jako miary ekspozycji na traumę w kontekście odmiennym od amerykańskiego i wykazało wysokie wskaźniki ekspozycji na przemoc, jednocześnie zwracając uwagę na kulturową zmienność znaczenia poszczególnych kategorii zdarzeń i na potrzebę ostrożności przy porównywaniu liczby zdarzeń między krajami.
źródłoPodobne narzędzia
PCL-5 (Lista Zaburzeń po Stresie Traumatycznym według DSM-5)
Naturalny partner LEC-5, a nie alternatywa. LEC-5 ustala, co się wydarzyło, a PCL-5 mierzy nasilenie dwudziestu objawów PTSD w odniesieniu do tego zdarzenia. Amerykański formularz PCL-5 występuje nawet w wariancie połączonym z LEC-5 w jeden dokument.
CAPS-5 (Clinician-Administered PTSD Scale for DSM-5)
Ustrukturyzowany wywiad kliniczny uznawany za złoty standard diagnozy PTSD. LEC opracowano historycznie właśnie po to, by poprzedzał CAPS. Wywiadowa wersja LEC-5 rozstrzyga kwestię kryterium A, a CAPS-5 ocenia objawy; oba wymagają przeszkolonego klinicysty.
KZŻ (Kwestionariusz Zmian Życiowych)
Również lista zdarzeń, ale o zupełnie innej logice: obejmuje szeroki zakres zmian życiowych (także neutralnych i pozytywnych) i szacuje ich obciążający potencjał, dając wynik sumaryczny. LEC-5 ogranicza się do zdarzeń potencjalnie traumatycznych w rozumieniu kryterium A i nie sumuje niczego.
ITQ (Międzynarodowy Kwestionariusz Traumy)
Mierzy objawy PTSD i złożonego PTSD według ICD-11, a nie ekspozycję. Wymaga wcześniejszego ustalenia zdarzenia odniesienia, więc LEC-5 może go poprzedzać tak samo jak PCL-5, mimo że narzędzia należą do różnych systemów klasyfikacyjnych.
Bibliografia
- Rzeszutek M., Lis-Turlejska M., Palich H., Szumiał S. (2018). Polska adaptacja narzędzia pomiaru ekspozycji na traumatyczne zdarzenia według definicji DSM-5: Life Events Checklist for DSM-5 (LEC-5). Psychiatria Polska, 52(3), 499-510. DOI: 10.12740/PP/OnlineFirst/69218
- Weathers F. W., Blake D. D., Schnurr P. P., Kaloupek D. G., Marx B. P., Keane T. M. (2013). The Life Events Checklist for DSM-5 (LEC-5). National Center for PTSD.
- Gray M. J., Litz B. T., Hsu J. L., Lombardo T. W. (2004). Psychometric properties of the Life Events Checklist. Assessment, 11(4), 330-341.
Źródła
- wydawcahttps://www.ptsd.va.gov/professional/assessment/te-measures/life_events_checklist.asp
- artykuł open accesshttps://www.psychiatriapolska.pl/pdf-69218-79521?filename=The+Polish+adaptation+of.pdf
- wydawcahttps://www.ptsd.va.gov/professional/assessment/documents/LEC5_Extended_Self-report.PDF
- innehttps://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15486169/
- artykuł open accesshttps://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/20008066.2023.2172257
Uwagi
Narzędzie towarzyszące PCL-5 i CAPS-5 (patrz wpisy pcl-5, caps-5): ustala ekspozycję na zdarzenie, do którego badany odnosi następnie pozycje objawowe. Uwaga na częsty błąd w opisach: LEC-5 ma sześć, a nie pięć kategorii odpowiedzi – oryginalna wersja LEC (DSM-IV) miała pięć, a w LEC-5 dołożono kategorię „część mojej pracy" w związku z zapisem kryterium A DSM-5 o powtarzającej się ekspozycji na awersyjne szczegóły zdarzeń (potwierdzone na ptsd.va.gov i w artykule OA Rzeszutek i wsp., 2018). Polska adaptacja obejmuje wyłącznie wersję standardową (Standard self-report); wersje Extended i Interview nie zostały zaadaptowane. Wszystkie liczby pochodzą z pełnego tekstu OA Psychiatria Polska 52(3), 499-510 oraz z dokumentacji NCPTSD. National Center for PTSD zaznacza, że dla samego LEC-5 nie opublikowano odrębnych danych psychometrycznych w wersji anglojęzycznej – ze względu na minimalne zmiany wobec LEC oczekuje się zbliżonych właściwości; dane dla LEC pochodzą z Gray i wsp. (2004).
Baza ma charakter informacyjny. Treści pozycji testowych i pełne normy podlegają prawom autorskim wydawców. Dane oznaczone [DO WERYFIKACJI] wymagają potwierdzenia w źródle pierwotnym. Ostatnia aktualizacja wpisu: 2026-07-20.