Skala Poczucia Kontroli u Dzieci Przedszkolnych
Poczucie umiejscowienia kontroli wzmocnień (teoria społecznego uczenia się J.B. Rottera) u dzieci przedszkolnych
Podstawowe informacje
- Autorzy oryginału
- Barbara Szmigielska (2008)
- Grupa docelowa
- dzieci w wieku 4;6-7;11
- Procedura
- wywiad/kwestionariusz odczytywany dziecku; indywidualnie
Co bada ten test
Skala Poczucia Kontroli u Dzieci Przedszkolnych mierzy poczucie umiejscowienia kontroli wzmocnień, czyli przekonanie dziecka o tym, od czego zależą skutki jego działań. Podstawą teoretyczną jest teoria społecznego uczenia się Juliana Rottera, w której człowiek może upatrywać przyczyn tego, co go spotyka, w sobie samym (kontrola wewnętrzna: to, co robię, zależy ode mnie, od mojego wysiłku i umiejętności) albo poza sobą (kontrola zewnętrzna: decyduje szczęście, przypadek, inni ludzie). U dzieci przekonanie to dopiero się kształtuje i jest ważnym predyktorem motywacji, wytrwałości i radzenia sobie z trudnościami.
Narzędzie zostało zaprojektowane specjalnie dla dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym (od około czterech i pół do niespełna ośmiu lat), dla których typowe kwestionariusze samoopisowe są niedostępne. Dlatego badanie ma formę indywidualnej rozmowy: diagnosta czyta dziecku kolejne pytania opisujące zrozumiałe, codzienne sytuacje z jego życia, a dziecko wybiera jedną z dwóch podanych odpowiedzi. Taki format ogranicza obciążenie pamięci i nie wymaga od dziecka umiejętności czytania.
Szczególną cechą narzędzia jest rozdzielenie sytuacji sukcesu i porażki na dwie osobne skale. Pytania o oba typy sytuacji są w kwestionariuszu wymieszane, ale liczone oddzielnie jako Skala Sukcesów i Skala Porażek. Ma to podstawy teoretyczne: dzieci (podobnie jak dorośli) często przypisują sobie zasługę za powodzenia, a winę za niepowodzenia lokują na zewnątrz, więc poczucie kontroli nie musi być takie samo w obu rodzajach sytuacji. Wysoki wynik oznacza tu poczucie kontroli zewnętrznej. Autorką narzędzia jest Barbara Szmigielska, a podręcznik wydała Pracownia Testów Psychologicznych w 2008 roku.
Typowe zastosowanie
Narzędzie służy przede wszystkim celom badawczym: bada się nim związek poczucia kontroli u małych dzieci z gotowością szkolną, osiągnięciami, motywacją, zdolnościami twórczymi, samooceną oraz z postawami rodzicielskimi i stylem wychowania. W praktyce psychologicznej bywa pomocą przy rozumieniu przyczyn bierności lub wyuczonej bezradności u dziecka, przy planowaniu oddziaływań wzmacniających poczucie sprawstwa oraz przy ocenie efektów pracy terapeutycznej i wychowawczej. Ze względu na wąski przedział wiekowy jest narzędziem specjalistycznym, używanym głównie w psychologii rozwojowej i wychowawczej.
Wymiary i podskale
Skala Sukcesów (S)
Obejmuje pytania dotyczące sytuacji, w których dziecku coś się udało. Mierzy, na ile dziecko przypisuje swoje powodzenia czynnikom zewnętrznym (szczęściu, pomocy innych) zamiast własnemu wysiłkowi i umiejętnościom. Wysoki wynik oznacza zewnętrzne poczucie kontroli w sytuacjach sukcesu.
Skala Porażek (P)
Obejmuje pytania dotyczące sytuacji niepowodzenia. Mierzy, na ile dziecko lokuje przyczyny porażek poza sobą (pech, inni ludzie, okoliczności). Wysoki wynik oznacza zewnętrzne poczucie kontroli w sytuacjach porażki.
Wynik ogólny18 pozycji
Suma odpowiedzi wskazujących na kontrolę zewnętrzną z obu skal. Opisuje ogólne nasilenie zewnętrznego poczucia umiejscowienia kontroli; im wyższy wynik, tym silniejsze przekonanie dziecka, że skutki jego działań zależą od czynników pozostających poza jego wpływem.
Jak wygląda badanie
- Budowa pozycji
- Kwestionariusz tworzy 18 pytań opisujących konkretne, bliskie dziecku sytuacje z życia codziennego (zabawa, przedszkole, kontakty z rówieśnikami i dorosłymi). Połowa pytań dotyczy sytuacji zakończonych powodzeniem, a połowa niepowodzeniem, przy czym oba rodzaje są w kwestionariuszu wymieszane w porządku losowym, tak aby dziecko nie zorientowało się w schemacie i nie odpowiadało mechanicznie. Do każdego pytania przewidziano dwie możliwe odpowiedzi: jedną wskazującą na wewnętrzne, drugą na zewnętrzne umiejscowienie kontroli. Treść pytań pozostaje w podręczniku wydawcy i nie jest tu przytaczana.
- Skala odpowiedzi
- Nie stosuje się skali stopniowanej. Diagnosta odczytuje dziecku pytanie wraz z dwiema możliwymi odpowiedziami, a dziecko wskazuje tę, która lepiej do niego pasuje (wybór wymuszony spośród dwóch opcji). Badanie prowadzi się wyłącznie indywidualnie, w formie rozmowy, w tempie dostosowanym do dziecka. Punktuje się wyłącznie odpowiedzi wskazujące na kontrolę zewnętrzną. DO WERYFIKACJI: przeciętny czas badania nie jest podany w dostępnych źródłach.
- Normy i interpretacja
- Wynik surowy powstaje przez zliczenie odpowiedzi wskazujących na kontrolę zewnętrzną, osobno dla Skali Sukcesów, Skali Porażek i łącznie. Kierunek interpretacji jest jednoznaczny: im wyższy wynik, tym silniejsze zewnętrzne poczucie kontroli, a im niższy, tym bardziej dziecko przypisuje skutki swoich działań sobie. Warto interpretować obie skale osobno, bo rozbieżność między nimi (na przykład wewnętrzne przypisywanie sukcesów przy zewnętrznym tłumaczeniu porażek) sama w sobie niesie informację diagnostyczną. Archiwalny opis wydawcy określał zgodność wewnętrzną jako zadowalającą dla wyniku ogólnego i Skali Porażek oraz niższą dla Skali Sukcesów, a trafność diagnostyczną i teoretyczną jako zweryfikowaną, bez podania wartości liczbowych. Pełne tabele i klucz znajdują się wyłącznie w podręczniku i nie są tu reprodukowane. DO WERYFIKACJI: typ norm, liczebność próby normalizacyjnej, dokładny zakres wyników oraz liczbowe współczynniki rzetelności wymagają potwierdzenia w podręczniku PTP, którego karta produktu zniknęła ze sklepu wydawcy.
Mocne strony i ograniczenia
Mocne strony
- •Jedno z nielicznych polskich narzędzi mierzących poczucie kontroli u dzieci w wieku przedszkolnym, dla których kwestionariusze samoopisowe są niedostępne
- •Forma rozmowy z odczytywaniem pytań i wyborem jednej z dwóch odpowiedzi, dobrze dopasowana do możliwości poznawczych małego dziecka i niewymagająca umiejętności czytania
- •Rozdzielenie sytuacji sukcesu i porażki na dwie skale, co pozwala wykryć asymetrię w przypisywaniu przyczyn i daje bogatszy obraz niż jeden wskaźnik ogólny
- •Krótkie (18 pytań) i oparte na sytuacjach bliskich codziennemu doświadczeniu dziecka, dzięki czemu jest dla niego zrozumiałe i angażujące
Ograniczenia
- •Status wydawniczy: nakład wyczerpany, sprzedaż zakończona, a karta produktu zniknęła ze sklepu wydawcy, więc zdobycie kompletu materiałów jest w praktyce bardzo trudne
- •Zgodność wewnętrzna Skali Sukcesów jest niższa niż Skali Porażek, dlatego wyniki tej pierwszej należy interpretować ostrożniej
- •Wąski przedział wiekowy (około 4;6-7;11), poza którym narzędzie nie ma zastosowania
- •Badanie wyłącznie indywidualne, prowadzone przez diagnostę, co czyni je czasochłonnym przy większych próbach
- •Wymuszony wybór z dwóch odpowiedzi upraszcza obraz i jest podatny na tendencję małych dzieci do wybierania odpowiedzi ostatniej lub bardziej atrakcyjnej brzmieniowo
Budowa
- Liczba pozycji
- 18
- Format odpowiedzi
- 18 pytań opisujących sytuacje z życia dziecka; wybór jednej z dwóch odpowiedzi
- Wersje
- papier-ołówek, badanie indywidualne
Podskale
Skala Sukcesów
Skala Porażek
Obliczanie wyników
- Metoda
- sumowanie odpowiedzi wskazujących na kontrolę zewnętrzną; połowa pytań tworzy skalę Sukcesów, połowa skalę Porażek
- Pozycje odwrócone
- brak danych (do weryfikacji)
- Uwagi
- Wysoki wynik oznacza poczucie kontroli zewnętrznej. DO WERYFIKACJI: dokładny zakres wyników i klucz – podręcznik PTP.
Jak policzyć wynik
Krok 1: przeprowadź badanie indywidualnie, odczytując dziecku kolejno wszystkie 18 pytań wraz z dwiema odpowiedziami i notując wybór dziecka. Upewnij się, że dziecko rozumie sytuację; w razie potrzeby powtórz pytanie, ale nie podpowiadaj i nie komentuj wyborów, bo małe dzieci łatwo dostosowują odpowiedzi do reakcji dorosłego.
Krok 2: przyznaj punkty wyłącznie za odpowiedzi wskazujące na kontrolę zewnętrzną, zgodnie z kluczem z podręcznika. Odpowiedzi wskazujące na kontrolę wewnętrzną nie są punktowane, dlatego w tym narzędziu nie ma klasycznego odwracania pozycji.
Krok 3: policz wyniki osobno dla Skali Sukcesów i Skali Porażek, sumując punkty z pytań przypisanych do każdej z nich, a następnie oblicz wynik ogólny jako sumę obu skal. Pamiętaj, że pytania obu rodzajów są w kwestionariuszu wymieszane, więc konieczne jest korzystanie z klucza, a nie z kolejności pytań.
Krok 4: interpretuj wynik zgodnie z kierunkiem skali (wysoki wynik oznacza kontrolę zewnętrzną) i zawsze zestaw obie skale ze sobą. W pracach badawczych raportuj wyniki obu skal osobno oraz policz rzetelność dla własnej próby, zwracając szczególną uwagę na Skalę Sukcesów, której zgodność wewnętrzna bywa niższa.
Normy
Dane o normach wymagają weryfikacji w źródle pierwotnym.
- Interpretacja
- wysoki wynik = poczucie kontroli zewnętrznej
Dostępność
- Typ
- Płatny
- Wydawca / źródło
- Pracownia Testów Psychologicznych PTP, Warszawa 2008
English version(kliknij, aby rozwinąć)
- Name
- Locus of Control Scale for Preschool Children (SPK-DP)
- Construct
- locus of control of reinforcement (J. B. Rotter's social learning theory) in preschool children
- Target group
- children aged 4;6-7;11
- Response format
- 18 questions describing situations from a child's life; choice of one of two answers
- Scoring
- summing responses indicating external control; half of the questions form the Successes scale, half the Failures scale
- Norms / interpretation
- a high score indicates an external locus of control
- Procedure
- interview/questionnaire read aloud to the child; individual administration
- Notes
- An original Polish instrument (Szmigielska, 2008, PTP). Publication status – check: per search-index data the print run is exhausted and sales have ended; the practest product page returned 404 at verification (2026-07). [TO VERIFY]: exact score range and key, PTP category, archival price, psychometrics and norms (manual).
Numerical data (reliability, norms, pricing) are shared with the Polish entry above.
Podgląd arkusza
Arkusz chroniony prawem autorskim – dostępny wyłącznie u wydawcy (strona wydawcy). Nie publikujemy podglądów testów komercyjnych.
Jak opisać w pracy dyplomowej
W metodologii opisz: pełną nazwę i skrót, autorkę (Szmigielska) oraz rok i wydawcę podręcznika (Pracownia Testów Psychologicznych, 2008), podstawę teoretyczną (teoria społecznego uczenia się Rottera i pojęcie umiejscowienia kontroli wzmocnień), przedział wiekowy, liczbę pytań, sposób badania (indywidualna rozmowa, pytania odczytywane dziecku, wybór jednej z dwóch odpowiedzi), podział na Skalę Sukcesów i Skalę Porażek oraz kierunek interpretacji (wysoki wynik równa się kontrola zewnętrzna). Ten ostatni punkt podkreśl wyraźnie, bo pomylenie kierunku jest najczęstszym błędem w opisie wyników.
W wynikach raportuj średnie i odchylenia standardowe obu skal oraz wyniku ogólnego, a także rzetelność obliczoną w Twojej próbie. Ze względu na małą liczbę pytań w każdej skali i niższą zgodność Skali Sukcesów warto skomentować rzetelność w dyskusji ograniczeń. Przy porównaniach grup podawaj wielkości efektu, a przy korelacjach liczebność i poziom istotności.
Zaplanuj badanie realistycznie pod kątem dostępności i etyki. Materiały są wycofane ze sprzedaży, więc przed rozpoczęciem projektu upewnij się, że masz dostęp do podręcznika i klucza (na przykład przez bibliotekę uczelnianą lub testotekę). Badanie dzieci wymaga zgody rodziców lub opiekunów prawnych oraz zgody placówki, a także wrażliwości na komfort dziecka, zwłaszcza przy pytaniach dotyczących niepowodzeń.
Kiedy nie stosować tego narzędzia
- •Gdy dziecko jest poza przedziałem wiekowym narzędzia (poniżej około 4;6 lub powyżej 7;11); dla starszych dzieci należy użyć skal przeznaczonych dla wieku szkolnego
- •Gdy planujesz badanie grupowe lub przesiewowe na dużą skalę; procedura wymaga indywidualnej rozmowy z każdym dzieckiem
- •Gdy dziecko ma trudności w rozumieniu mowy lub w utrzymaniu uwagi na tyle duże, że nie jest w stanie śledzić opisu sytuacji i wybrać odpowiedzi
- •Gdy interesuje Cię poczucie kontroli w konkretnej dziedzinie (np. zdrowia); wtedy trafniejsze będą skale dziedzinowe
- •Gdy nie masz dostępu do oryginalnego podręcznika i klucza; narzędzie jest wycofane ze sprzedaży, a punktowanie bez klucza jest niemożliwe
Przykładowe tematy prac i pytania badawcze
- Poczucie umiejscowienia kontroli a gotowość szkolna dzieci sześcioletnich
- Postawy rodzicielskie a kształtowanie się poczucia kontroli u dzieci w wieku przedszkolnym
- Asymetria poczucia kontroli w sytuacjach sukcesu i porażki u dzieci przedszkolnych
- Poczucie kontroli a zdolności twórcze dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym
- Poczucie kontroli a wytrwałość w zadaniach trudnych u dzieci w wieku przedszkolnym
- Styl wychowania w rodzinie a zewnętrzne poczucie kontroli u dziecka
- Poczucie kontroli a samoocena i motywacja do nauki u dzieci rozpoczynających edukację szkolną
- Zmiana poczucia kontroli u dzieci po programie wzmacniającym poczucie sprawstwa
Tematy mają charakter inspiracji. Ostateczny zakres pracy uzgodnij z promotorem.
Co pokazują badania
Budowa i podstawa teoretyczna narzędzia
Skala mierzy poczucie umiejscowienia kontroli wzmocnień w ujęciu teorii społecznego uczenia się Rottera. Składa się z 18 pytań opisujących sytuacje z życia dziecka, wymieszanych losowo, z których część dotyczy sytuacji sukcesu (Skala Sukcesów), a część porażki (Skala Porażek). Przeznaczona jest dla dzieci w wieku od 4;6 do 7;11, a podręcznik wydała Pracownia Testów Psychologicznych w 2008 roku.
źródłoPoczucie kontroli a gotowość szkolna
W badaniu Grażyny E. Kwiatkowskiej (2021) na próbie 80 dzieci sześcioletnich i ich rodziców, z zastosowaniem tej skali oraz Rodzicielskiej Skali Gotowości Szkolnej, dzieci o zewnętrznym poczuciu kontroli były oceniane wyżej we wszystkich wymiarach gotowości szkolnej, w tym w zakresie zdolności poznawczych, umiejętności społecznych i zdolności matematycznych. Wynik ten jest niezgodny z potoczną intuicją i autorka wiąże go ze specyfiką oceny rodzicielskiej u dzieci w tym wieku.
źródłoPoczucie kontroli a zdolności twórcze
W badaniach nad poczuciem kontroli u dzieci w wieku wczesnoszkolnym (Kwiatkowska, 2018) stwierdzono dodatni związek poczucia kontroli ze zdolnościami twórczymi: wewnętrzne poczucie kontroli współwystępowało z wyższym poziomem tych zdolności. Sugeruje to, że przekonanie o własnym sprawstwie sprzyja twórczej aktywności dziecka.
źródłoUwarunkowania rodzinne poczucia kontroli
Poczucie kontroli u dzieci w wieku przedszkolnym analizowano w polskich badaniach jako efekt postaw rodzicielskich, sprawdzając, które postawy sprzyjają kształtowaniu się wewnętrznego, a które zewnętrznego umiejscowienia kontroli. Wskazuje to na środowisko rodzinne jako główny kontekst rozwoju tej zmiennej we wczesnym dzieciństwie.
źródłoPodobne narzędzia
Skala Umiejscowienia Kontroli Zdrowia dla Dzieci
Także mierzy umiejscowienie kontroli u dzieci, ale wyłącznie w odniesieniu do zdrowia, a nie do ogólnych sytuacji sukcesu i porażki; przeznaczona dla starszych dzieci.
Mierzy poczucie umiejscowienia kontroli w tym samym nurcie teoretycznym (Rotter), ale u osób dorosłych i w kontekście sytuacji zawodowej.
Skale poczucia kontroli dla dzieci w wieku szkolnym (np. typu Nowickiego-Stricklanda)
Kwestionariusze samoopisowe wypełniane samodzielnie przez starsze dzieci, wymagające umiejętności czytania; nie nadają się dla przedszkolaków, dla których zaprojektowano procedurę rozmowy.
Bibliografia
- Szmigielska B. (2008). Skala Poczucia Kontroli u Dzieci Przedszkolnych SPK-DP: podręcznik. Warszawa: Pracownia Testów Psychologicznych PTP.
Źródła
- wydawcahttps://www.practest.com.pl/sklep/test/SPK-DP
- innehttps://biblioteka.wsbinoz.edu.pl/pl/search_results/3461
- dokument źródłowydocs/baza_testow_v0.1.md
- innehttps://journals.umcs.pl/j/article/view/10494
- innehttps://journals.umcs.pl/j/article/view/6504
- innehttps://stowarzyszeniefidesetratio.pl/Presentations0/2015-1Jastrzebski.pdf
Uwagi
Status wydawniczy – sprawdzać: wg indeksu wyszukiwarki nakład wyczerpany, sprzedaż zakończona; strona produktu practest zwracała 404 przy weryfikacji (2026-07). DO WERYFIKACJI: kategoria PTP, cena archiwalna, psychometria i normy (podręcznik). DO WERYFIKACJI: zrodlo nieaktywne (kontrola 2026-07-20): practest.com.pl/sklep/test/SPK-DP (soft 404: karta produktu zniknela z ksiegarni PTP) - wymaga zastapienia.
Baza ma charakter informacyjny. Treści pozycji testowych i pełne normy podlegają prawom autorskim wydawców. Dane oznaczone [DO WERYFIKACJI] wymagają potwierdzenia w źródle pierwotnym. Ostatnia aktualizacja wpisu: 2026-07-17.