Kwestionariusz Temperamentu PTS
Pavlovian Temperament Survey
Pawłowowskie właściwości układu nerwowego: siła procesu pobudzenia (SPP), siła procesu hamowania (SPH), ruchliwość procesów nerwowych (RPP/RPN); dodatkowo równowaga procesów nerwowych (stosunek SPP do SPH). Nowsza wersja Kwestionariusza Temperamentu Strelaua (KT)
Podstawowe informacje
- Autorzy oryginału
- Strelau, Angleitner, Zawadzki (1998)
- Polska adaptacja
- Zawadzki, Strelau (polski podręcznik) (1998)
- Grupa docelowa
- młodzież i dorośli, 15-80 lat
- Czas badania
- przeciętnie do 15 minut, bez ograniczenia czasu
- Procedura
- samoopis; badanie indywidualne lub grupowe
Co bada ten test
PTS, czyli Kwestionariusz Temperamentu (Pavlovian Temperament Survey), mierzy temperament w ujęciu nawiązującym do pawłowowskiej teorii typów układu nerwowego. Zgodnie z tą koncepcją zachowanie człowieka można opisać przez podstawowe właściwości procesów nerwowych: siłę procesu pobudzenia, siłę procesu hamowania oraz ruchliwość procesów nerwowych. Narzędzie powstało w zespole Strelaua, Angleitnera i Zawadzkiego, a jego wersję polską opracowali Bogdan Zawadzki i Jan Strelau.
Siła procesu pobudzenia (SPP) odzwierciedla wydolność i odporność układu nerwowego, a więc zdolność do reagowania i działania w warunkach silnej lub długotrwałej stymulacji bez spadku sprawności. Siła procesu hamowania (SPH) dotyczy zdolności do powstrzymywania i odraczania reakcji oraz kontroli zachowania. Ruchliwość procesów nerwowych (RPN) to zdolność do szybkiej zmiany reakcji odpowiednio do zmieniających się warunków otoczenia. Dodatkowo wyznacza się wskaźnik równowagi procesów nerwowych, będący stosunkiem siły pobudzenia do siły hamowania.
Kwestionariusz obejmuje 57 pozycji, do których badany ustosunkowuje się na czterostopniowej skali zgody. Wynikiem są trzy odrębne skale oraz wskaźnik równowagi. PTS bywa opisywany jako nowsza wersja Kwestionariusza Temperamentu Strelaua. Narzędzie stosowane jest w badaniach nad temperamentem i jego związkami ze zdrowiem, funkcjonowaniem zawodowym oraz podatnością na stres, a w polskich warunkach należy do najwyższej kategorii dostępu, zarezerwowanej dla psychologów. Ma odrębne normy dla sześciu grup wieku i dla obu płci, oparte na dużej próbie.
Typowe zastosowanie
Narzędzie stosowane w badaniach nad temperamentem oraz jego związkami z podatnością na stres, zdrowiem, funkcjonowaniem zawodowym i ryzykiem zaburzeń. Wykorzystuje się je w psychologii różnic indywidualnych, psychologii pracy oraz w badaniach klinicznych, na przykład nad temperamentalnymi korelatami uzależnień. Ze względu na osadzenie w teorii pawłowowskiej PTS bywa wybierany, gdy badacz chce nawiązać właśnie do tej tradycji opisu temperamentu.
Wymiary i podskale
Siła procesu pobudzenia (SPP)
Wydolność i odporność układu nerwowego; zdolność do sprawnego działania w warunkach silnej lub długotrwałej stymulacji. Wysokie wyniki wiążą się z odpornością na obciążenia.
Siła procesu hamowania (SPH)
Zdolność do powstrzymywania, odraczania i kontrolowania reakcji. Odzwierciedla sprawność mechanizmów hamowania w regulacji zachowania.
Ruchliwość procesów nerwowych (RPN)
Zdolność do szybkiej i adekwatnej zmiany reakcji w odpowiedzi na zmieniające się warunki otoczenia; łatwość przełączania się między czynnościami.
Równowaga procesów nerwowych
Wskaźnik pochodny wyrażający stosunek siły pobudzenia do siły hamowania; opisuje wzajemne zrównoważenie obu procesów.
Jak wygląda badanie
- Budowa pozycji
- Pięćdziesiąt siedem stwierdzeń samoopisowych dotyczących typowych sposobów reagowania i zachowania w różnych sytuacjach. Pozycje przypisane są do trzech skal (siły pobudzenia, siły hamowania i ruchliwości), a przypisanie to oraz ewentualne pozycje punktowane odwrotnie zawiera wyłącznie klucz podręcznikowy. Treści pozycji nie są tu przytaczane.
- Skala odpowiedzi
- Czterostopniowa skala zgody, od zdecydowanie zgadzam się do zdecydowanie nie zgadzam się. Badany odnosi każde stwierdzenie do siebie. Badanie jest bez ograniczenia czasu, trwa przeciętnie do 15 minut i może być prowadzone indywidualnie lub grupowo, także w wersji elektronicznej (Epsilon).
- Normy i interpretacja
- Wyniki surowe każdej z trzech skal przelicza się na steny. Normy podano odrębnie dla sześciu grup wieku (15-19, 20-29, 30-39, 40-49, 50-59, 60-80 lat) oraz osobno dla mężczyzn i kobiet, na podstawie dużej próby liczącej ponad 4000 osób. Pełne tabele stenowe znajdują się wyłącznie w płatnym podręczniku i nie są tu reprodukowane. Interpretacja polega na porównaniu z właściwą grupą odniesienia, a nie na odniesieniu do progu klinicznego.
Mocne strony i ograniczenia
Mocne strony
- •Osadzenie w klasycznej, dobrze opisanej pawłowowskiej teorii właściwości układu nerwowego
- •Duża i szeroka wiekowo próba normalizacyjna (ponad 4000 osób) z normami dla sześciu grup wieku i obu płci
- •Międzynarodowy rodowód narzędzia ułatwiający porównania (wersja PTS i podręcznik międzynarodowy)
- •Krótkie badanie (do 15 minut) dostępne także w wersji elektronicznej
Ograniczenia
- •Metoda samoopisowa, podatna na aprobatę społeczną i autoprezentację
- •Rzetelność skali siły hamowania bywa niższa niż pozostałych skal
- •Dostępne wartości alfa pochodzą z badań na próbach szczegółowych, a alfy normalizacyjne wymagają potwierdzenia w podręczniku
- •Narzędzie płatne (kategoria C), dostępne wyłącznie dla psychologów; klucz i normy tylko w podręczniku
- •Rozbieżność w podawanym roku wydania polskiego podręcznika (1997 lub 1998) w różnych źródłach
Budowa
- Liczba pozycji
- 57
- Format odpowiedzi
- skala 4-stopniowa (od zdecydowanie zgadzam się do zdecydowanie nie zgadzam się)
- Wersje
- papier
- e-badanie (Epsilon)
Podskale
Siła procesu pobudzenia (SPP)
Siła procesu hamowania (SPH)
Ruchliwość procesów nerwowych (RPP)
Obliczanie wyników
- Metoda
- suma punktów w obrębie każdej z trzech skal; dodatkowo wskaźnik równowagi procesów nerwowych jako stosunek SPP do SPH
- Pozycje odwrócone
- brak danych (do weryfikacji)
- Uwagi
- DO WERYFIKACJI: klucz (3 egz. kluczy w komplecie) wyłącznie w materiałach PTP
Jak policzyć wynik
Krok 1: przy użyciu klucza przypisz pozycje do trzech skal (siła pobudzenia, siła hamowania, ruchliwość) i uwzględnij ewentualne pozycje punktowane odwrotnie. Klucz oraz przypisanie pozycji znajdują się wyłącznie w podręczniku PTS, ponieważ jest to narzędzie kategorii C Pracowni Testów Psychologicznych PTP; nie reprodukujemy tu klucza ani numerów pozycji.
Krok 2: zsumuj punkty w obrębie każdej z trzech skal. Następnie wyznacz wskaźnik równowagi procesów nerwowych jako stosunek siły pobudzenia do siły hamowania, zgodnie z instrukcją podręcznika.
Krok 3: wyniki surowe przelicz na steny według tabel z podręcznika, dobierając normę właściwą ze względu na wiek (jedna z sześciu grup) i płeć. Dobór grupy normalizacyjnej ma tu istotne znaczenie ze względu na różnice średnich między grupami wieku i płciami.
Krok 4: policz alfę Cronbacha dla własnej próby, osobno dla każdej skali, i podaj te wartości w pracy. Nie przyjmuj wartości z pojedynczych badań jako danych normalizacyjnych: dostępne alfy (na przykład siła pobudzenia 0,82, siła hamowania 0,74, ruchliwość 0,82) pochodzą z badania na próbie klinicznej, a nie z normalizacji, więc rzetelność podręcznikową trzeba potwierdzić w podręczniku.
Normy
- Typ norm
- steny
- Interpretacja
- normy stenowe dla 6 grup wieku (15-19, 20-29, 30-39, 40-49, 50-59, 60-80), oddzielnie dla mężczyzn i kobiet
- Próba normalizacyjna
- ponad 4000 osób (wg practest.com.pl)
Psychometria
Dane psychometryczne wymagają weryfikacji w źródle pierwotnym.
- Alfa Cronbacha
- SPP: 0,82
- SPH: 0,74
- RPN: 0,82
- Stabilność (test-retest)
- satysfakcjonująca stabilność (wg practest.com.pl, bez wartości liczbowych)
- Trafność
- satysfakcjonująca zgodność wewnętrzna (practest.com.pl); podane wartości alfa pochodzą z badania Basińskiej i in. 2023 (Psychiatria i Psychologia Kliniczna, próba kliniczna), nie z podręcznika – alfy normalizacyjne do potwierdzenia w podręczniku PTP
Dostępność
- Typ
- Płatny
- Wydawca / źródło
- Pracownia Testów Psychologicznych PTP
- Kategoria testu wg PTP
- C
- Cena
- 483,50 zł komplet (podręcznik 265,39 zł; klucze 3 szt. 166,11 zł; arkusze 25 szt. 52,00 zł; e-jednostka badaniowa 33,97 zł; e-wprowadzenie wyników 9,05 zł) – ceny brutto wg practest.com.pl
- Zgoda autora / licencja
- test płatny w PTP; kategoria C – wyłącznie dla psychologów
English version(kliknij, aby rozwinąć)
- Name
- Pavlovian Temperament Survey
- Construct
- Pavlovian properties of the nervous system: strength of excitation (SPP), strength of inhibition (SPH), mobility of nervous processes (RPP/RPN); additionally, balance of nervous processes (ratio of excitation to inhibition). A newer version of the Strelau Temperament Inventory (KT)
- Target group
- adolescents and adults aged 15-80
- Response format
- 4-point scale (from strongly agree to strongly disagree)
- Scoring
- sum of item scores within each of the three scales; additionally, a balance-of-nervous-processes index as the ratio of excitation to inhibition strength
- Norms / interpretation
- sten norms for 6 age groups (15-19, 20-29, 30-39, 40-49, 50-59, 60-80), separately for men and women
- Normative sample
- over 4000 persons (per practest.com.pl)
- Procedure
- self-report; individual or group administration
- Administration time
- up to 15 minutes on average, no time limit
- Notes
- Per-scale alphas from Basinska et al. 2023 (clinical sample of persons with alcohol dependence): strength of excitation 0.82, strength of inhibition 0.74, mobility 0.82 – illustrative study values, not from the normalization. Distributed by PTP (category C – psychologists only); scoring key available only in the publisher's materials. [TO VERIFY]: manual alphas (PTP, 1997/1998 – year of the Polish manual differs between library catalogues and practest).
Numerical data (reliability, norms, pricing) are shared with the Polish entry above.
Wersja oryginalna (EN)
- Artykuł źródłowy
- https://doi.org/10.1016/0191-8869(94)90170-8
- Dostępność wersji EN
- Wersja angielska PTS wydawana komercyjnie (Hogrefe i Huber, podrecznik miedzynarodowy Strelau, Angleitner, Newberry 1999); brak publicznego arkusza.
Podgląd arkusza
Arkusz chroniony prawem autorskim – dostępny wyłącznie u wydawcy (strona wydawcy). Nie publikujemy podglądów testów komercyjnych.
Jak opisać w pracy dyplomowej
W metodologii opisz: pełną nazwę i skrót, autorów oryginału i polskiej adaptacji, teorię (pawłowowskie właściwości układu nerwowego), liczbę pozycji, trzy skale wraz z ich znaczeniem, wskaźnik równowagi, format skali odpowiedzi oraz rzetelność, wyraźnie zaznaczając źródło podawanych wartości.
W wynikach raportuj średnie i odchylenia standardowe dla trzech skal, alfę Cronbacha dla swojej próby oraz, przy porównaniach grup, wielkość efektu. Ponieważ normy są odrębne dla wieku i płci, przy stosowaniu stenów wyraźnie zaznacz grupę normalizacyjną. Jeśli przytaczasz rzetelność za innym badaniem, zaznacz, że pochodzi ona z konkretnej próby, a nie z normalizacji.
Pamiętaj o dostępności: PTS jest narzędziem kategorii C wydawanym przez PTP, dostępnym wyłącznie dla psychologów, a klucz i normy znajdują się wyłącznie w podręczniku. Zwróć też uwagę, że w źródłach różni się podawany rok wydania polskiego podręcznika (1997 lub 1998), co warto rozstrzygnąć na podstawie samego podręcznika.
Kiedy nie stosować tego narzędzia
- •Do diagnozy klinicznej lub orzekania: PTS opisuje temperament, nie rozpoznaje zaburzeń
- •U dzieci poniżej 15 lat: normy obejmują wiek 15-80 lat
- •Gdy badacz nie jest psychologiem: narzędzie należy do kategorii C
- •Gdy potrzebujesz temperamentu w ujęciu regulacyjnej teorii Strelaua (do tego służy FCZ-KT)
Przykładowe tematy prac i pytania badawcze
- Właściwości temperamentu a podatność na stres zawodowy
- Siła procesu pobudzenia a odporność na obciążenie w zawodach o wysokim ryzyku
- Temperament w ujęciu pawłowowskim a ryzyko uzależnień
- Ruchliwość procesów nerwowych a radzenie sobie ze zmianą w miejscu pracy
- Równowaga procesów nerwowych a regulacja emocji u dorosłych
- Różnice płciowe i wiekowe w cechach temperamentu mierzonych PTS
- Właściwości temperamentu a style radzenia sobie ze stresem
- Temperament a wypalenie zawodowe w zawodach obciążających
Tematy mają charakter inspiracji. Ostateczny zakres pracy uzgodnij z promotorem.
Co pokazują badania
Struktura i normy
PTS mierzy trzy pawłowowskie właściwości układu nerwowego (siłę pobudzenia, siłę hamowania, ruchliwość) oraz wskaźnik równowagi. Dysponuje normami dla sześciu grup wieku (15-80 lat) osobno dla kobiet i mężczyzn, opartymi na próbie liczącej ponad 4000 osób.
źródłoRzetelność w badaniach szczegółowych
W badaniu na próbie osób uzależnionych od alkoholu uzyskano zgodność wewnętrzną skal: siła pobudzenia 0,82, siła hamowania 0,74, ruchliwość 0,82. Są to wartości ilustracyjne z konkretnej próby, a nie dane z normalizacji, przy czym skala siły hamowania okazała się najmniej rzetelna.
źródłoZastosowanie kliniczne
Właściwości temperamentu mierzone PTS wiązano z organizacją osobowości i funkcjonowaniem osób uzależnionych od alkoholu, co ilustruje użyteczność narzędzia w badaniach nad temperamentalnymi korelatami zaburzeń.
źródłoPodobne narzędzia
FCZ-KT (Formalna Charakterystyka Zachowania - Kwestionariusz Temperamentu)
Nowsze narzędzie Strelaua i Zawadzkiego oparte na regulacyjnej teorii temperamentu (cechy formalne zachowania), a nie na pawłowowskich właściwościach układu nerwowego.
EAS (Kwestionariusz Temperamentu EAS)
Ujmuje temperament w wymiarach emocjonalności, aktywności i towarzyskości; inny model teoretyczny, także w wersjach dla dzieci.
EPQ-R (Kwestionariusz Osobowości Eysencka)
Mierzy wymiary osobowości (ekstrawersja, neurotyzm, psychotyzm) w tradycji Eysencka, powiązane z temperamentem, ale ujęte w innym modelu.
Bibliografia
- Zawadzki B., Strelau J. (1997). Kwestionariusz Temperamentu PTS. Podręcznik. Warszawa: Pracownia Testów Psychologicznych PTP.
- Strelau J., Angleitner A., Newberry B. H. (1999). The Pavlovian Temperament Survey (PTS): An international handbook. Seattle: Hogrefe & Huber.
- Basińska P. i in. (2023). Właściwości temperamentu a organizacja osobowości osób uzależnionych od alkoholu. Psychiatria i Psychologia Kliniczna, 23(4), 245-251.
Źródła
- wydawcahttps://www.practest.com.pl/sklep/test/PTS
- artykuł open accesshttps://www.psychiatria.com.pl/assets/pdf/artykuly/245-251-pipk-4-2023-basinska-wlasciwosci-pl.pdf
- dokument źródłowydocs/baza_testow_v0.1.md
Uwagi
Alfa per skala z badania Basińskiej i in. 2023 (próba osób uzależnionych od alkoholu): SPP 0,82; SPH 0,74; RPN 0,82 – wartości przykładowe z badania, nie z normalizacji. DO WERYFIKACJI: alfy z podręcznika PTP (1998/1997 – practest podaje przy produkcie rok 1998). Rok polskiego podręcznika: 1997 lub 1998 (rozbieżność między katalogami bibliotecznymi a practest) – sprawdzać.
Baza ma charakter informacyjny. Treści pozycji testowych i pełne normy podlegają prawom autorskim wydawców. Dane oznaczone [DO WERYFIKACJI] wymagają potwierdzenia w źródle pierwotnym. Ostatnia aktualizacja wpisu: 2026-07-17.