Kwestionariusz ORTO-15 (polska adaptacja)
ORTO-15 (kwestionariusz ortoreksji, oryginał włoski)
nasilenie ryzyka ortoreksji (orthorexia nervosa) - patologiczna fiksacja na zdrowym odżywianiu
Podstawowe informacje
- Autorzy oryginału
- L. M. Donini, D. Marsili, M. P. Graziani, M. Imbriale, C. Canella (2005)
- Polska adaptacja
- Stochel, Janas-Kozik, Zejda, Hyrnik, Jelonek, Siwiec (2015)
- Grupa docelowa
- polska walidacja: młodzież miejska 15-21 lat (badania populacyjne/przesiewowe); wg zaleceń autora nie stosować poniżej 15 r.ż.
- Czas badania
- ok. 5 minut
- Procedura
- samoopis; indywidualnie lub grupowo
Co bada ten test
ORTO-15 służy do przesiewowej oceny ryzyka ortoreksji, czyli patologicznej fiksacji na zdrowym odżywianiu. Ortoreksja różni się od klasycznych zaburzeń odżywiania przedmiotem obsesji: w anoreksji i bulimii chodzi przede wszystkim o ilość jedzenia, masę ciała i sylwetkę, a w ortoreksji o jakość i czystość pożywienia. Osoba z ortoreksją nie chce być szczupła, tylko chce jeść wyłącznie to, co uznaje za zdrowe, i traci nad tym dążeniem kontrolę.
Kwestionariusz obejmuje trzy obszary funkcjonowania: poznawczo-racjonalny (myśli i przekonania o jedzeniu, planowanie posiłków, czas poświęcany na wybór produktów), kliniczny (wpływ sposobu odżywiania na zdrowie i samopoczucie) oraz emocjonalny (napięcie, poczucie winy i lęk związane z jedzeniem). Pytania dotyczą tego, jak dużo miejsca w życiu badanego zajmuje kwestia zdrowego jedzenia i czy przekracza to granicę zwykłej dbałości o dietę.
Najważniejsza osobliwość narzędzia to odwrócony kierunek interpretacji: im NIŻSZY wynik, tym WIĘKSZE ryzyko ortoreksji. To odwrotnie niż w większości kwestionariuszy klinicznych i jest to najczęstsze źródło błędów w pracach studenckich. Wysoki wynik oznacza zachowania żywieniowe bliższe normie. Wskaźnik wynikowy nazywany jest ORF (Orthorexia Risk Factor).
Narzędzie ma istotne ograniczenia psychometryczne, o których trzeba wiedzieć przed jego wyborem. W literaturze międzynarodowej wielokrotnie wykazywano niestabilną strukturę czynnikową w różnych populacjach oraz zawyżanie rozpowszechnienia ortoreksji. Sam autor oryginału opracował skróconą rewizję ORTO-R złożoną z sześciu pozycji uznanych za najlepsze wskaźniki ortoreksji, a rewizja ta doczekała się już walidacji na polskiej próbie środowiskowej. Ortoreksja nie jest oficjalną jednostką diagnostyczną w DSM-5 ani ICD-11.
Typowe zastosowanie
Narzędzie przesiewowe do badań populacyjnych nad zachowaniami żywieniowymi. Typowe zastosowania w pracach dyplomowych to badania nad rozpowszechnieniem zachowań ortorektycznych w grupach szczególnie narażonych (osoby trenujące, dietetycy, studenci kierunków związanych z żywieniem, osoby na dietach eliminacyjnych), badania nad związkiem ortoreksji z perfekcjonizmem, obsesyjnością i lękiem oraz badania porównawcze z klasycznymi zaburzeniami odżywiania. Ze względu na krytykę psychometryczną coraz częściej stosuje się je razem z innym narzędziem pomiaru ortoreksji albo zastępuje wersją ORTO-R.
Wymiary i podskale
ORF (Orthorexia Risk Factor) – wynik ogólny15 pozycjizakres 15–60
Jedyny interpretowany wskaźnik, suma punktów wszystkich 15 pozycji obliczona według złożonego klucza. Uwaga na kierunek: niższy wynik oznacza większe ryzyko ortoreksji. Autorzy oryginału wyróżniali teoretycznie obszar poznawczo-racjonalny, kliniczny i emocjonalny, ale nie tworzą one osobno punktowanych podskal, a struktura czynnikowa narzędzia okazała się niestabilna w kolejnych badaniach.
Jak wygląda badanie
- Budowa pozycji
- Piętnaście pytań o codzienne zachowania i myśli związane z jedzeniem: czas poświęcany na wybór i przygotowanie posiłków, czytanie etykiet, przekonania o wpływie jedzenia na zdrowie i nastrój, poczucie winy po odstąpieniu od diety oraz to, czy sposób odżywiania utrudnia kontakty z innymi. Pozycje nie dzielą się prosto na odwrócone i nieodwrócone: klucz punktacji jest niejednolity i obejmuje trzy różne wzorce. Pozycje 2, 5, 8 i 9 punktowane są w kierunku zawsze = 4 do nigdy = 1, pozycje 3, 4, 6, 7, 10, 11, 12, 14 i 15 w kierunku odwrotnym (zawsze = 1 do nigdy = 4), a pozycje 1 i 13 mają klucz niestandardowy (2-4-3-1), niedający się sprowadzić do żadnego z pozostałych. Ten trzeci wzorzec jest najczęściej pomijany przy samodzielnym liczeniu.
- Skala odpowiedzi
- Czterostopniowa skala częstości z etykietami: zawsze, często, czasami, nigdy. Każdej odpowiedzi przypisuje się od 1 do 4 punktów, ale przypisanie zależy od pozycji i wynika z klucza, a nie z kolejności etykiet. Badany odnosi pytania do swoich typowych zachowań i przekonań. Wypełnienie zajmuje około 5 minut, badanie można prowadzić indywidualnie i grupowo. Autorzy zalecają nie stosować narzędzia poniżej 15 roku życia.
- Normy i interpretacja
- Narzędzie nie ma norm przeliczeniowych w postaci stenów czy tenów, opiera się na punktach odcięcia. Wynik surowy mieści się w przedziale 15-60. Funkcjonują dwa progi i różnica między nimi jest praktycznie bardzo istotna. Próg oryginalny Doniniego to wynik poniżej 40 punktów (czułość 100 procent, swoistość 73,6 procent w próbie włoskiej). W polskiej walidacji próg ten okazał się zdecydowanie zbyt liberalny: kwalifikował aż 53,7 procent badanej młodzieży jako zagrożoną ortoreksją, co jest wynikiem nierealistycznym. Dlatego polscy autorzy rekomendują próg poniżej 35 punktów, wyznaczony jako 5. centyl rozkładu, przy którym odsetek osób zagrożonych wyniósł 13,7 procent, a zgodność z EAT-26 sięgnęła 88,2 procent (kappa = 0,32). W polskich pracach należy stosować próg 35 i wyraźnie to uzasadnić.
Mocne strony i ograniczenia
Mocne strony
- •Zwalidowane na polskiej próbie (Stochel i in., 2015) z ustalonym polskim punktem odcięcia dostosowanym do naszej populacji
- •Darmowe: pełna lista pozycji i kompletny klucz punktacji opublikowane w artykule open access w Psychiatrii Polskiej
- •Krótkie (15 pozycji, około 5 minut), łatwe do zastosowania w badaniach grupowych i szkolnych
- •Dobra powtarzalność w czasie: kappa dla powtarzalności rozpoznania 0,76-0,78 przy odstępie dwóch tygodni
Ograniczenia
- •Odwrócony kierunek interpretacji (niski wynik = wysokie ryzyko) generuje bardzo częste błędy w obliczeniach i opisie wyników
- •Niestabilna struktura czynnikowa w różnych populacjach i wersjach językowych, wielokrotnie krytykowana w literaturze międzynarodowej
- •Próg oryginalny 40 punktów zawyża rozpowszechnienie ortoreksji (w polskiej próbie 53,7 procent), co czyni go bezużytecznym
- •Bardzo słaby związek z EAT-26 (r = -0,12) i niska wartość kappa (0,32), co budzi wątpliwości co do trafności kryterialnej
- •Ortoreksja nie jest jednostką diagnostyczną w DSM-5 ani ICD-11, więc wynik nie odpowiada żadnej oficjalnej diagnozie
Budowa
- Liczba pozycji
- 15
- Format odpowiedzi
- 15 pozycji, skala typu Likerta 4-stopniowa (zawsze / często / czasami / nigdy), punktacja 1-4 wg klucza
- Wersje
- oryginał włoski (Donini i in., 2005)
- polska adaptacja (Stochel i in., 2015)
Obliczanie wyników
- Metoda
- suma punktów wg klucza (Orthorexia Risk Factor, ORF); im NIŻSZY wynik, tym większe ryzyko ortoreksji (wysoki wynik = zachowania bliższe normie); klucz punktacji: pozycje 2, 5, 8, 9 - zawsze=4, często=3, czasami=2, nigdy=1; pozycje 3, 4, 6, 7, 10, 11, 12, 14, 15 - zawsze=1, często=2, czasami=3, nigdy=4; pozycje 1, 13 - zawsze=2, często=4, czasami=3, nigdy=1
- Zakres wyniku
- 15–60
- Pozycje odwrócone
- 2, 5, 8, 9
- Uwagi
- Ryzyko ortoreksji przy wyniku PONIŻEJ progu. Próg oryginalny Doniniego: <40 pkt (czułość 100%, swoistość 73,6%) - w polskiej próbie generował nadmiar rozpoznań (53,7% badanych); polscy autorzy rekomendują próg <35 pkt (13,7% ryzyka w populacji młodzieży; lepsza zgodność z EAT-26: 88,2%, kappa=0,32). Pozycje 1 i 13 mają niestandardowy klucz (2-4-3-1).
Jak policzyć wynik
Krok 1: przypisz punkty według klucza, pozycja po pozycji. To nie jest zwykłe odwracanie części pozycji, tylko trzy różne wzorce punktacji. Dla pozycji 2, 5, 8 i 9: zawsze = 4, często = 3, czasami = 2, nigdy = 1. Dla pozycji 3, 4, 6, 7, 10, 11, 12, 14 i 15: zawsze = 1, często = 2, czasami = 3, nigdy = 4. Dla pozycji 1 i 13 obowiązuje klucz niestandardowy: zawsze = 2, często = 4, czasami = 3, nigdy = 1. Pozycje 1 i 13 są najczęstszym źródłem błędu, bo intuicja podpowiada tu monotoniczne przypisanie, którego w kluczu nie ma.
Krok 2: zsumuj punkty ze wszystkich 15 pozycji. Otrzymany wynik to wskaźnik ORF, mieszczący się w przedziale od 15 do 60 punktów. Zapamiętaj kierunek: im niższy ORF, tym większe ryzyko ortoreksji. Jeśli w Twoich danych osoby z zaburzonym stosunkiem do jedzenia mają wysokie wyniki, to znak, że gdzieś pomyliłeś kierunek punktacji.
Krok 3: zastosuj punkt odcięcia. W polskich badaniach używaj progu poniżej 35 punktów (kryterium Stochel i in., 2015), bo próg oryginalny poniżej 40 punktów w polskiej populacji kwalifikuje ponad połowę badanych jako zagrożonych. Jeśli chcesz porównać wyniki z badaniami zagranicznymi, możesz podać oba odsetki równolegle, ale w interpretacji opieraj się na progu polskim i wyjaśnij dlaczego.
Krok 4: policz alfę Cronbacha dla swojej próby i podaj ją obok wartości z walidacji (0,78). W dyskusji odnieś się do znanych ograniczeń psychometrycznych narzędzia. Jeśli Twoja alfa wypadnie niska (poniżej 0,70), nie traktuj tego jako błędu badania: to zjawisko wielokrotnie raportowane dla ORTO-15 i będące jedną z przyczyn powstania rewizji ORTO-R.
Normy
- Typ norm
- punkty odcięcia (Orto-40 oryginalny, Orto-35 rekomendowany polski)
- Interpretacja
- wynik <35 pkt (kryterium polskie, 5. centyl rozkładu) lub <40 pkt (kryterium referencyjne Doniniego) sugeruje ryzyko ortoreksji; niższy wynik = większe ryzyko
- Próba normalizacyjna
- 399 uczniów szkół ponadpodstawowych w Sosnowcu (253 dziewczęta, 146 chłopców), wiek 15-21 lat (średnia 16,9 +/- 1,0)
Psychometria
- Alfa Cronbacha
- 0,78
- Stabilność (test-retest)
- kappa Cohena dla pozycji: 0,81-1,00 (5 pozycji) i 0,61-0,80 (10 pozycji), odstęp 2 tygodnie; powtarzalność rozpoznania: Orto-40 kappa=0,76, Orto-35 kappa=0,78; procedura Blanda-Altmana: dobra powtarzalność ORF
- Trafność
- trafność kryterialna względem EAT-26: zgodność rozpoznań 88,2% dla Orto-35 (kappa=0,32) vs 47,2% dla Orto-40 (kappa=0,04); korelacja ORTO-15 z EAT-26 r=-0,12 (p=0,01); brak istotnego związku z BMI
Dostępność
- Typ
- Darmowy
- Zgoda autora / licencja
- wersję oryginalną uzyskano od L. M. Doniniego wraz ze zgodą na walidację i stosowanie w badaniu (opisane w artykule)
English version(kliknij, aby rozwinąć)
- Name
- ORTO-15 (orthorexia questionnaire, Italian original)
- Construct
- severity of orthorexia nervosa risk – pathological fixation on healthy eating
- Target group
- Polish validation: urban adolescents aged 15-21 (population/screening studies); per the author's recommendations not to be used below age 15
- Response format
- 15 items, 4-point Likert-type scale (always / often / sometimes / never), scored 1-4 according to the key
- Scoring
- sum of item scores according to the key (Orthorexia Risk Factor, ORF), range 15-60; the LOWER the score, the greater the orthorexia risk (high score = behaviour closer to the norm); items 1 and 13 have a non-standard scoring key (2-4-3-1)
- Norms / interpretation
- cut-off scores: <35 points (Polish criterion, 5th percentile of the distribution) or <40 points (Donini's reference criterion) suggests orthorexia risk; lower score = greater risk. The original cut-off <40 (sensitivity 100%, specificity 73.6%) over-identified cases in the Polish sample (53.7%); the Polish authors recommend <35 (13.7% at risk among adolescents; better agreement with EAT-26: 88.2%, kappa = 0.32)
- Normative sample
- 399 secondary-school students in Sosnowiec (253 girls, 146 boys), aged 15-21 (mean 16.9 +/- 1.0)
- Procedure
- self-report; individual or group administration
- Administration time
- approx. 5 minutes
- Notes
- Cronbach's alpha 0.78; two-week test-retest agreement per item kappa 0.61-1.00; diagnostic repeatability kappa 0.76-0.78. The open-access validation article (Psychiatria Polska, 2015) includes the full list of 15 items (English version) with the complete scoring key. Interpretive caution: in the ORTO-15 a low score indicates risk (opposite to most scales). Study sponsored by a Nutricia Foundation grant.
Numerical data (reliability, norms, pricing) are shared with the Polish entry above.
Wersja oryginalna (EN)
- Artykuł źródłowy
- https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16682853/
- Dostępność wersji EN
- Brak oficjalnego publicznego arkusza; pozycje kwestionariusza opublikowane w artykule zrodlowym (Eat Weight Disord, paywall).
Podgląd arkusza
Arkusz jest dostępny u źródła: zobacz arkusz. Nie hostujemy kopii ze względu na brak jednoznacznej licencji redystrybucji.
Jak opisać w pracy dyplomowej
W metodologii opisz: nazwę narzędzia, autorów oryginału (Donini i in., 2005) oraz polskiej walidacji (Stochel i in., 2015), liczbę pozycji, format czterostopniowej skali, złożony klucz punktacji z zaznaczeniem trzech wzorców, zakres 15-60, odwrócony kierunek interpretacji oraz przyjęty punkt odcięcia wraz z uzasadnieniem wyboru progu 35 zamiast 40. Podaj rzetelność z walidacji (alfa 0,78) obok rzetelności własnej próby.
W wynikach raportuj średnią i odchylenie standardowe wskaźnika ORF, odsetek osób poniżej przyjętego progu, alfę Cronbacha dla swojej próby oraz wielkości efektu przy porównaniach grup. Przy opisie wyników pilnuj sformułowań: niższa średnia oznacza silniejsze nasilenie zachowań ortorektycznych, więc zdania w rodzaju wyższy poziom ortoreksji w grupie X muszą odpowiadać niższej średniej ORF. Dobrą praktyką jest podanie w tabeli obu informacji naraz, żeby czytelnik nie musiał się domyślać.
W dyskusji koniecznie odnieś się do ograniczeń narzędzia: niestabilnej struktury czynnikowej, zawyżania rozpowszechnienia i braku ortoreksji w oficjalnych klasyfikacjach. Rozważ też zastosowanie równolegle drugiego narzędzia (na przykład EAT-26) albo skorzystanie z nowszej wersji ORTO-R, zwalidowanej na polskiej próbie środowiskowej. Narzędzie jest darmowe do celów badawczych, klucz punktacji znajdziesz w otwartym artykule walidacyjnym, ale przy publikacji wymagane jest cytowanie.
Kiedy nie stosować tego narzędzia
- •Gdy potrzebujesz diagnozy: ortoreksja nie jest jednostką diagnostyczną w DSM-5 ani ICD-11, a narzędzie jest wyłącznie przesiewowe
- •Gdy badasz osoby poniżej 15 roku życia: autorzy wprost odradzają stosowanie w młodszych grupach
- •Gdy interesują Cię klasyczne zaburzenia odżywiania (anoreksja, bulimia, napadowe objadanie): tam właściwsze są EAT-26, EDI lub SCOFF
- •Gdy badasz osoby na diecie eliminacyjnej z powodów medycznych (celiakia, alergie, cukrzyca): ich uzasadniona kontrola jedzenia zaniża wynik i imituje ortoreksję
- •Gdy struktura czynnikowa narzędzia jest istotna dla Twoich analiz (np. planujesz modelowanie strukturalne): ORTO-15 jest pod tym względem niestabilny
Przykładowe tematy prac i pytania badawcze
- Ryzyko ortoreksji a perfekcjonizm i cechy obsesyjno-kompulsyjne u młodych dorosłych
- Zachowania ortorektyczne wśród osób regularnie trenujących na siłowni w porównaniu z osobami nietrenującymi
- Ryzyko ortoreksji a nasilenie objawów klasycznych zaburzeń odżywiania (ORTO-15 i EAT-26)
- Wpływ treści o zdrowym odżywianiu w mediach społecznościowych na nasilenie zachowań ortorektycznych
- Zachowania ortorektyczne wśród studentów dietetyki i kierunków medycznych a studentów innych kierunków
- Ryzyko ortoreksji a samoocena i obraz własnego ciała u młodzieży
- Porównanie odsetka osób zagrożonych ortoreksją przy progu 35 i 40 punktów w tej samej próbie
- Ryzyko ortoreksji a stosowanie diet eliminacyjnych i suplementacja u osób dorosłych
Tematy mają charakter inspiracji. Ostateczny zakres pracy uzgodnij z promotorem.
Co pokazują badania
Polska walidacja i wybór punktu odcięcia
W próbie 399 uczniów szkół ponadpodstawowych z Sosnowca (wiek 15-21, M = 16,9) alfa Cronbacha wyniosła 0,78, a powtarzalność rozpoznania po dwóch tygodniach kappa 0,76-0,78. Oryginalny próg poniżej 40 punktów kwalifikował 53,7 procent badanych jako zagrożonych ortoreksją, co autorzy uznali za wynik nierealistyczny. Rekomendowany próg poniżej 35 punktów dał 13,7 procent osób zagrożonych i wyraźnie lepszą zgodność z EAT-26 (88,2 procent, kappa = 0,32 wobec 47,2 procent i kappa = 0,04 dla progu 40).
źródłoKrytyka psychometryczna narzędzia
W literaturze międzynarodowej wielokrotnie wykazywano dwa główne problemy ORTO-15: zawyżanie rozpowszechnienia ortoreksji oraz niestabilną strukturę czynnikową w różnych populacjach i wersjach językowych. Poszczególne adaptacje narodowe różnią się liczbą wyodrębnionych czynników, a nawet zestawem zachowanych pozycji, co utrudnia porównywanie wyników między badaniami.
źródłoRewizja narzędzia: ORTO-R
Ponowna analiza danych oryginalnych przeprowadzona przez zespół Doniniego wykazała, że ORTO-15 nie odzwierciedla adekwatnie struktury ortoreksji i wymaga rewizji. Powstała skrócona wersja ORTO-R, złożona z sześciu pozycji uznanych za najlepsze wskaźniki ortoreksji, o dobrych właściwościach psychometrycznych w wersji włoskiej (omega = 0,75).
źródłoPolska walidacja wersji zrewidowanej
Wersja ORTO-R doczekała się badania właściwości psychometrycznych na polskiej próbie środowiskowej kobiet i mężczyzn. Dla badaczy planujących nowe projekty jest to argument za rozważeniem wersji skróconej zamiast klasycznego ORTO-15, zwłaszcza gdy zależy im na stabilnej strukturze pomiaru.
źródłoPodobne narzędzia
EAT-26 (Test Postaw wobec Jedzenia)
Klasyczne narzędzie przesiewowe zaburzeń odżywiania, skupione na kontroli masy ciała i sylwetce, a nie na jakości jedzenia. Standardowy kierunek punktacji (wysoki wynik = ryzyko). Często stosowane razem z ORTO-15.
Bardzo krótkie (5 pytań) przesiewowe narzędzie zaburzeń odżywiania, odpowiedzi tak lub nie. Szybsze, ale znacznie mniej precyzyjne i również nieodnoszące się do ortoreksji.
EDI (Inwentarz Zaburzeń Odżywiania)
Rozbudowane narzędzie wielowymiarowe obejmujące także cechy osobowości powiązane z zaburzeniami odżywiania. Znacznie dłuższe, przeznaczone do pogłębionej oceny, nie do przesiewu.
Y-BOCS (Skala Obsesji i Kompulsji Yale-Brown)
Mierzy nasilenie objawów obsesyjno-kompulsyjnych ogółem. Przydatna, gdy badasz ortoreksję jako zjawisko z pogranicza zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych.
Bibliografia
- Stochel, M., Janas-Kozik, M., Zejda, J. E., Hyrnik, J., Jelonek, I., Siwiec, A. (2015). Walidacja kwestionariusza ORTO-15 w grupie młodzieży miejskiej w wieku 15-21 lat. Psychiatria Polska, 49(1), 119-134. DOI: 10.12740/PP/25962
- Donini, L. M., Marsili, D., Graziani, M. P., Imbriale, M., Canella, C. (2005). Orthorexia nervosa: Validation of a diagnosis questionnaire. Eating and Weight Disorders, 10(2), 28-32.
Źródła
- dokument źródłowydocs/baza_testow_v0.1.md
- artykuł open accesshttps://www.psychiatriapolska.pl/pdf-58072-2688?filename=Walidacja-kwestionariusza.pdf
- artykuł open accesshttps://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8004519/
- artykuł open accesshttps://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9850681/
- artykuł open accesshttps://www.cambridge.org/core/journals/spanish-journal-of-psychology/article/measuring-orthorexia-nervosa-psychometric-limitations-of-the-orto15/0D42FBD04E03E7B1A546D0642AB172DA
- artykuł open accesshttps://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16682853/
Uwagi
Artykuł OA: Stochel i in. (2015), Psychiatria Polska 49(1), 119-134. Arkusz w aneksie artykułu: TAK (tabela 1 zawiera pełną listę 15 pozycji w wersji angielskiej wraz z kluczem punktacji; artykuł dostępny też w wersji polskiej na psychiatriapolska.pl). Uwaga interpretacyjna: w ORTO-15 niski wynik oznacza ryzyko (odwrotnie niż w większości skal). Badanie sponsorowane grantem Fundacji Nutricia.
Baza ma charakter informacyjny. Treści pozycji testowych i pełne normy podlegają prawom autorskim wydawców. Dane oznaczone [DO WERYFIKACJI] wymagają potwierdzenia w źródle pierwotnym. Ostatnia aktualizacja wpisu: 2026-07-17.