Minnesocki Wielowymiarowy Inwentarz Osobowości-2
Minnesota Multiphasic Personality Inventory-2
Kliniczna, wielowymiarowa diagnoza osobowości i psychopatologii
Podstawowe informacje
- Autorzy oryginału
- James N. Butcher, John R. Graham, Yossef S. Ben-Porath, Auke Tellegen, W. Grant Dahlstrom (1989)
- Polska adaptacja
- Urszula Brzezińska, Marta Koć-Januchta, Joanna Stańczak (2012)
- Grupa docelowa
- dorośli 18–69 lat
- Czas badania
- bez ograniczenia czasu; dla wersji oryginalnej wydawca podaje 60-90 min (upress.umn.edu)
- Procedura
- samoopis; indywidualnie lub grupowo
Co bada ten test
MMPI-2 to wielowymiarowy inwentarz osobowości służący do klinicznej oceny osobowości i psychopatologii u osób dorosłych. Nie mierzy jednej cechy: dostarcza profilu wyników na kilkudziesięciu skalach jednocześnie, a przedmiotem interpretacji jest wzajemny układ tych wyników, a nie pojedyncza liczba. Polska adaptacja obejmuje 567 stwierdzeń, na które badany odpowiada prawda lub fałsz, a wyniki mogą być ujmowane na 121 skalach: kontrolnych, klinicznych, zrestrukturyzowanych, treściowych, dodatkowych i PSY-5.
Cechą wyróżniającą MMPI jest empiryczna, a nie teoretyczna konstrukcja skal. Pozycje trafiały do skali klinicznej nie dlatego, że pasowały do jakiejś definicji zaburzenia, tylko dlatego, że empirycznie różnicowały grupę pacjentów od grupy odniesienia. Punktem wyjścia były jednostki nozologiczne w ujęciu Kraepelina, obowiązujące w psychiatrii lat trzydziestych XX wieku. Dlatego nazwy skal klinicznych (Hipochondria, Histeria, Psychastenia, Schizofrenia) są historyczne i nie odpowiadają wprost kategoriom ICD ani DSM. Podwyższony wynik w skali 8 (Sc) nie oznacza rozpoznania schizofrenii, tylko określony wzorzec odpowiedzi, którego znaczenie kliniczne odczytuje się z korelatów empirycznych i z konfiguracji całego profilu. Konstrukcja empiryczna ma swoją cenę: pozycje w obrębie jednej skali bywają treściowo odległe, a ta sama pozycja może należeć do kilku skal naraz. Daje to wysoką użyteczność diagnostyczną, ale poszczególne skale nie są całkowicie jednorodne.
Drugą cechą wyróżniającą jest rozbudowany system skal kontrolnych. MMPI-2 jako jedno z niewielu narzędzi samoopisowych systematycznie sprawdza, czy protokół w ogóle nadaje się do interpretacji: czy badany odpowiadał uważnie i spójnie, czy nie wyolbrzymiał objawów i czy nie przedstawiał się w nadmiernie korzystnym świetle. Wyniki skal kontrolnych interpretuje się łącznie, ponieważ znaczenie pojedynczej skali zależy od konfiguracji pozostałych wskaźników oraz kontekstu badania. To dlatego test jest stosowany tam, gdzie motywacja badanego do zniekształcania obrazu siebie jest wysoka: w opiniowaniu sądowym, w orzecznictwie, w selekcji do służb mundurowych i w badaniach kandydatów do pracy na stanowiskach szczególnej odpowiedzialności.
Inwentarz ma długą historię wersji. Pierwotny MMPI powstał w latach czterdziestych XX wieku, MMPI-2 opublikowano w 1989 roku, w 2008 roku ukazała się skrócona i przebudowana wersja MMPI-2-RF, a w 2020 roku MMPI-3. Wersje te nie zastępują się automatycznie: MMPI-2 pozostaje w użyciu ze względu na ogromną bazę badań i korelatów empirycznych. W Polsce dostępne są dwie adaptacje – MMPI-2 (Brzezińska, Koć-Januchta, Stańczak, 2012) oraz nowszy MMPI-3 (Bac, Cieciuch, Stańczak) – natomiast MMPI-2-RF nie doczekał się polskiego wydania.
Polska adaptacja MMPI-2 z 2012 roku jest pierwszym w kraju wydaniem w pełni autoryzowanym i znormalizowanym. Prace obejmowały dwa niezależne tłumaczenia, tłumaczenie zwrotne, badania pilotażowe oraz dostosowanie wybranych skal kontrolnych do warunków polskich; normy opracowano odrębnie dla kobiet i mężczyzn.
Interpretacja MMPI-2 nie polega na czytaniu skal pojedynczo. Analizuje się wysokość profilu, jego kształt (aktywność triady neurotycznej ze skal 1, 2, 3 i triady psychotycznej ze skal 6, 7, 8) oraz kod, czyli układ dwóch lub trzech skal najwyższych. Postępowanie jest etapowe: najpierw ocenia się kompletność protokołu i skale kontrolne, dopiero po rozstrzygnięciu o wiarygodności analizuje się skale kliniczne, kod profilu, skale RC i treściowe, a całość zestawia z wywiadem. Wyniki są zawsze hipotezami diagnostycznymi wymagającymi weryfikacji w wywiadzie i innymi metodami, a nie rozpoznaniem.
Typowe zastosowanie
MMPI-2 stosuje się przede wszystkim w diagnozie klinicznej, do oceny osobowości i zaburzeń psychicznych: przy formułowaniu hipotez diagnostycznych na wstępie procesu, przy weryfikowaniu hipotez postawionych na podstawie wywiadu, przy planowaniu leczenia i ocenie prognozy terapeutycznej oraz w diagnozie różnicowej, zwłaszcza tam, gdzie obraz kliniczny jest niejasny lub gdzie podejrzewa się rozbieżność między relacją pacjenta a jego rzeczywistym stanem. Drugim dużym obszarem jest opiniowanie: sądowe, penitencjarne i orzecznicze, w tym w sprawach odszkodowawczych. Decyduje o tym rozbudowany system skal kontrolnych, który pozwala ocenić, na ile relacja badanego o sobie jest wiarygodna. Trzecim obszarem są zastosowania nieklinicze wskazywane przez wydawcę: przesiewowe badania kandydatów do pracy, rekrutacja na studia oraz pobór wojskowy i selekcja do służb mundurowych. W polskich pracach dyplomowych MMPI-2 pojawia się rzadko i wymaga tu wyraźnego ostrzeżenia. Narzędzie jest kosztowne, czasochłonne w administracji i obliczaniu, a przede wszystkim dostępne wyłącznie dla magistrów psychologii, co w praktyce wyklucza jego użycie przez studenta przed dyplomem. Studenci psychologii spotykają MMPI-2 raczej w ramach zajęć z diagnozy klinicznej i szkoleń podyplomowych niż jako narzędzie własnego projektu badawczego.
Dostępność
- Typ
- Płatny
- Wydawca / źródło
- Pracownia Testów Psychologicznych PTP
- Kategoria testu wg PTP
- C
- Cena
- komplet 2142,29 zl brutto; podrecznik 643,10 zl; zeszyty testowe (10 szt.) 178,30 zl; klucze (124 szt.) 929,16 zl; arkusze odpowiedzi i profili 32,11-61,18 zl netto; e-jednostka 36,83 zl netto (cennik 1.07-31.12.2026)
- Zgoda autora / licencja
- Adaptacja PTP wydana za zgoda wydawcy oryginalu; kategoria C - wylacznie dla magistrow psychologii
- Arkusz polski
- Arkusz chroniony prawem autorskim, dostępny wyłącznie u wydawcy – strona wydawcyNie publikujemy podglądów testów komercyjnych.
- Arkusz angielski
- zobacz arkusz ENWydawca oryginału: University of Minnesota Press, dystrybucja Pearson Assessments (strona produktu: pearsonassessments.com, produkt 100000461). Test płatny, dostęp wyłącznie dla wykwalifikowanych profesjonalistów, bez publicznie dostępnego arkusza. Oryginalna próba normalizacyjna: 2600 osób (1138 mężczyzn, 1462 kobiety), wiek 18-80 lat.
- Artykuł źródłowy
- publikacja walidacyjna
Jak wygląda badanie
- Budowa pozycji
- 567 krótkich stwierdzeń samoopisowych, do których badany ustosunkowuje się w formacie prawda lub fałsz. Treść pozycji jest bardzo zróżnicowana: obejmuje samopoczucie fizyczne, nastrój, przekonania, postawy społeczne i religijne, relacje rodzinne, zainteresowania oraz doświadczenia nietypowe. Część pozycji ma charakter jawny i badany łatwo odgaduje ich znaczenie, część jest subtelna i jej związek z mierzoną cechą nie jest oczywisty, co utrudnia świadome manipulowanie wynikiem. Pozycje nie są pogrupowane według skal: stwierdzenia należące do jednej skali są rozproszone po całym zeszycie testowym, a ta sama pozycja może wchodzić do kilku skal jednocześnie. To bezpośrednia konsekwencja empirycznej metody konstrukcji, w której o przynależności pozycji decydowała jej moc różnicująca, a nie treść. Rozmieszczenie pozycji ma też znaczenie kontrolne: skale F i K zbudowane są z pozycji z pierwszej części testu, a skale Fb i S z pozycji rozłożonych dalej, dzięki czemu możliwe jest wykrycie zmiany nastawienia badanego w trakcie wypełniania. Ze względu na ochronę metody treść pozycji testowych nie jest tu przytaczana, a przypisanie konkretnych numerów pozycji do skal i kierunków punktowania stanowi klucz, który wydawca udostępnia wyłącznie uprawnionym nabywcom testu.
- Skala odpowiedzi
- Format dychotomiczny: dla każdego stwierdzenia badany zaznacza prawda albo fałsz, odnosząc je do siebie. Dopuszczalne jest pozostawienie pozycji bez odpowiedzi, gdy badany nie potrafi się zdecydować, ale takie pominięcia są zliczane we wskaźniku CNS i przy większej liczbie obniżają wiarygodność protokołu, dlatego w instrukcji zachęca się do udzielenia odpowiedzi na wszystkie pozycje. Badanie nie ma ograniczenia czasowego. Wymagany poziom rozumienia tekstu jest niski (dla wersji oryginalnej podawany jest poziom około piątej klasy szkoły podstawowej), ale sama długość testu stanowi realne obciążenie: wypełnienie 567 pozycji zajmuje w wersji oryginalnej zwykle od 60 do 90 minut, a u osób wolno czytających, zmęczonych lub w ostrym stanie klinicznym znacznie dłużej. Test przeprowadza się indywidualnie lub grupowo, ale zawsze w obecności osoby badającej. Nie wolno wydawać zeszytu testowego ani arkusza odpowiedzi do samodzielnego wypełnienia poza kontrolą diagnosty, zarówno ze względu na ochronę metody, jak i dlatego, że obserwacja zachowania badanego w trakcie wypełniania stanowi istotny materiał diagnostyczny. Poza wersją papier-ołówek dostępne jest e-badanie na platformie Epsilon oraz usługa wprowadzania i obliczania wyników z wersji papierowej.
- Normy i interpretacja
- Wyniki surowe przelicza się na skalę tenową (skalę T) o średniej 50 i odchyleniu standardowym 10, osobno dla kobiet i dla mężczyzn. Polska adaptacja z 2012 roku jest pierwszym w Polsce w pełni autoryzowanym i znormalizowanym wydaniem MMPI-2; wcześniej w obiegu funkcjonowały wersje bez normalizacji lub bez zgody wydawcy oryginału, w tym rozpowszechniona w latach sześćdziesiątych Wielowymiarowa Skala Diagnostyczna (WISKAD). Wyniki uzyskane starymi wersjami nie są porównywalne z MMPI-2 i nie wolno ich interpretować według aktualnych norm, o czym warto pamiętać przy analizie starszej dokumentacji pacjenta. Progiem interpretacyjnym w MMPI-2 jest T równe lub wyższe od 65, co odpowiada mniej więcej wynikowi przewyższającemu 92 procent grupy odniesienia. Jest to zmiana wobec pierwotnej wersji MMPI, w której za wysoki uznawano wynik powyżej 70. Obniżenie progu wiąże się z wprowadzeniem jednolitych wyników T (uniform T): normy skonstruowano tak, aby tej samej wartości T w różnych skalach odpowiadał ten sam ranking centylowy, czego w pierwotnej wersji nie zapewniano, bo rozkłady wyników surowych poszczególnych skal są wyraźnie skośne. Dzięki temu wysokość wyników na różnych skalach jest wzajemnie porównywalna, co jest warunkiem sensownej analizy kształtu profilu. Próg 65 nie jest granicą rozpoznania, tylko progiem interpretowalności: poniżej niego skali zwykle się nie omawia. Progi odcięcia różnią się przy tym między skalami, a dla części skal kontrolnych logika interpretacji jest odmienna, bo diagnostyczny bywa zarówno wynik wysoki, jak i niski. Pełne tabele przeliczeniowe wyników surowych na skalę T stanowią materiał chroniony wydawcy i nie są tu reprodukowane.
Budowa
- Liczba pozycji
- 567
- Format odpowiedzi
- prawda/fałsz (stwierdzenia samoopisowe)
- Wersje
- papier-ołówek
- e-test Epsilon
Obliczanie wyników
Szczegóły obliczania wyniku dostępne tylko przez ICD Diagnostica
- •Instrukcje obliczania wyników krok po kroku
- •Pozycje odwrócone i przypisanie pozycji do podskal
- •Kalkulatory z interpretacją wyników
- •Wskazówki do metodologii i opisu wyników
- •Podskale, normy i przebieg badania narzędzi diagnostycznych
Dostęp do funkcji Clinical uzyskasz w planie Clinical na icd-diagnostica.com.
Jak policzyć wynik
Instrukcja obliczania wyniku dostępna tylko przez ICD Diagnostica
- •Instrukcje obliczania wyników krok po kroku
- •Pozycje odwrócone i przypisanie pozycji do podskal
- •Kalkulatory z interpretacją wyników
- •Wskazówki do metodologii i opisu wyników
- •Podskale, normy i przebieg badania narzędzi diagnostycznych
Dostęp do funkcji Clinical uzyskasz w planie Clinical na icd-diagnostica.com.
Normy
Dane o normach wymagają weryfikacji w źródle pierwotnym.
- Typ norm
- skala tenowa (T; M=50, SD=10)
- Interpretacja
- Normy tenowe opracowane osobno dla kobiet i mezczyzn (practest.com.pl). Jednolite wyniki T (uniform T): tej samej wartosci T w roznych skalach odpowiada ten sam ranking centylowy. Prog interpretacyjny T >= 65 (w pierwotnej wersji MMPI bylo to T > 70). Progi odciecia roznia sie miedzy skalami, a dla czesci skal kontrolnych diagnostyczny bywa takze wynik niski.
Psychometria
Dane psychometryczne wymagają weryfikacji w źródle pierwotnym.
- Stabilność (test-retest)
- wg practest.com.pl: dobre wskaźniki stabilności bezwzględnej (bez podanych wartości)
- Trafność
- Konstrukcja empiryczna: pozycje dobierano wg mocy roznicujacej grupy kliniczne od grupy odniesienia, a nie wg tresci. Wydawca podaje dobre wskazniki stabilnosci bezwzglednej i zadowalajaca zgodnosc wewnetrzna dla wiekszosci skal, bez wartosci liczbowych. DO WERYFIKACJI: wartosci alfa i wspolczynnikow stabilnosci polskiej adaptacji oraz opis proby normalizacyjnej PL (liczebnosc, struktura) - dostepne wylacznie w platnym podreczniku PTP; materialy szkoleniowe referujace podrecznik podaja wartosci per skala, ale nie sa zrodlem wystarczajacym.
Kiedy nie stosować tego narzędzia
- •Gdy nie masz uprawnień: kategoria C oznacza dostępność wyłącznie dla magistrów psychologii, a interpretacja wymaga dodatkowego przeszkolenia
- •Gdy badany jest poza zakresem wiekowym polskiej normalizacji (18-69 lat); dla młodzieży przeznaczona jest wersja MMPI-A, nieopracowana w Polsce w wersji autoryzowanej
- •Gdy stan badanego uniemożliwia rzetelne wypełnienie 567 pozycji: ostra psychoza, znaczne pobudzenie, silne deficyty poznawcze, zmęczenie lub niski poziom umiejętności czytania
- •Gdy potrzebujesz krótkiego przesiewu nasilenia jednego objawu; do pomiaru samej depresji czy samego lęku właściwsze są narzędzia krótkie, celowane i tańsze
- •Gdy chcesz zmierzyć osobowość w ujęciu cech normalnych; do tego przeznaczone są NEO-PI-R lub inne inwentarze Wielkiej Piątki, a nie inwentarz psychopatologii
- •Gdy planujesz częste pomiary powtarzane, na przykład monitorowanie efektów terapii z tygodnia na tydzień; długość testu czyni to niepraktycznym
- •Gdy protokół nie przeszedł oceny skal kontrolnych: nie wolno interpretować treści profilu uznanego za niewiarygodny
- •Gdy dysponujesz wyłącznie wynikami ze starych, nieautoryzowanych wersji (WISKAD lub inne wersje bez normalizacji): nie są one porównywalne z MMPI-2
Co pokazują badania
Polska adaptacja i normalizacja
Polska adaptacja MMPI-2 została opracowana przez Urszulę Brzezińską, Martę Koć-Januchtę i Joannę Stańczak i wydana w 2012 roku przez Pracownię Testów Psychologicznych PTP za zgodą wydawcy oryginału. Jest to pierwsze w Polsce wydanie w pełni autoryzowane i znormalizowane. Wyniki mogą być ujmowane na 121 skalach, normy tenowe opracowano odrębnie dla kobiet i mężczyzn, a test przeznaczony jest dla osób w wieku 18-69 lat. Wydawca podaje dobre wskaźniki stabilności bezwzględnej oraz zadowalające wskaźniki zgodności wewnętrznej dla większości skal, bez podania wartości liczbowych.
źródłoHistoria wersji polskich przed adaptacją autoryzowaną
Przed 2012 rokiem w Polsce posługiwano się nieautoryzowanymi wersjami MMPI. Najbardziej rozpowszechniona była Wielowymiarowa Skala Diagnostyczna (WISKAD) w przekładzie Mieczysława Choynowskiego z lat sześćdziesiątych, pozbawiona normalizacji, oraz wersja opracowana w projekcie prof. W. J. Paluchowskiego, znormalizowana na populacji polskiej. Wyniki uzyskane tymi wersjami nie są porównywalne z MMPI-2 i nie należy ich interpretować według aktualnych norm, co ma praktyczne znaczenie przy analizie starszej dokumentacji pacjentów.
Relacja do MMPI-2-RF
W 2008 roku opublikowano MMPI-2-RF (Restructured Form), wersję znacznie skróconą: 338 stwierdzeń pogrupowanych w 51 skal, zbudowaną wokół skal zrestrukturyzowanych RC zamiast klasycznych skal klinicznych. MMPI-2-RF korzystał jednak z norm MMPI-2 pochodzących z lat osiemdziesiątych, co z czasem stało się jego główną słabością. MMPI-2-RF nie ma polskiej adaptacji wydanej przez PTP; w Polsce dostępne są MMPI-2 oraz MMPI-3.
źródłoRelacja do MMPI-3 i polska adaptacja MMPI-3
MMPI-3 opublikowano w grudniu 2020 roku. Liczy 335 pozycji i 52 skale (10 kontrolnych, 3 wyższego rzędu, 8 RC, 26 skal problemów specyficznych, 5 PSY-5). Powstał przez modyfikację puli MMPI-2-RF: dodano 72 nowe pozycje, usunięto 75, a część przeredagowano. Zebrano nową próbę normalizacyjną (N = 1620, po 810 kobiet i mężczyzn) dobraną do prognoz spisu ludności z 2020 roku. MMPI-3 ma polską adaptację wydaną przez Pracownię Testów Psychologicznych PTP (Iwona Bac, Jan Cieciuch, Joanna Stańczak). Oznacza to, że MMPI-2 i MMPI-3 funkcjonują w Polsce równolegle, a wybór wersji wymaga uzasadnienia w opisie metody.
źródłoRzetelność skal w materiałach szkoleniowych referujących podręcznik
Materiały szkoleniowe referujące polski podręcznik (Butcher i wsp., 2012, PTP) podają współczynniki rzetelności odrębnie dla mężczyzn i kobiet, w szerokim zakresie zależnym od skali. Dla skal odpowiedzi rzadkich i obronności zgodność wewnętrzna jest wysoka (F w okolicach 0,80, Fb około 0,88, S powyżej 0,80), natomiast skale kontrolne oparte na parach pozycji (VRIN, TRIN) mają zgodność wewnętrzną niską z przyczyn konstrukcyjnych, bo nie mierzą jednorodnej cechy. Wśród skal klinicznych najwyższą zgodność ma skala 1 (Hs), a wyraźnie najniższą skala 5 (Mf). Wartości te wymagają potwierdzenia bezpośrednio w podręczniku wydawcy i nie zostały wpisane do pól psychometrycznych jako dane potwierdzone.
Struktura skal klinicznych i skala T w źródłach oryginalnych
Wersja oryginalna liczy 567 pozycji prawda lub fałsz, przeznaczona jest dla osób od 18. roku życia, a czas badania podawany przez wydawcę oryginału wynosi 60-90 minut. Liczby pozycji dziesięciu skal klinicznych wynoszą kolejno: Hs 32, D 57, Hy 60, Pd 50, Mf 56, Pa 40, Pt 48, Sc 78, Ma 46, Si 69. Wyniki surowe przekształcane są na wyniki T o średniej 50 i odchyleniu standardowym 10, a za podwyższone uznaje się wyniki T równe lub wyższe od 65. Oryginalna próba normalizacyjna liczyła 2600 osób (1138 mężczyzn i 1462 kobiety) w wieku 18-80 lat.
źródłoPodobne narzędzia
Następca MMPI-2, dostępny w polskiej adaptacji PTP. Krótszy (335 pozycji zamiast 567), oparty na strukturze skal zrestrukturyzowanych zamiast klasycznych skal klinicznych, z nowymi normami. Nie zawiera klasycznych skal klinicznych ani kodów, więc dorobek interpretacyjny oparty na kodach nie przenosi się na niego wprost.
MMPI-2-RF
Skrócona restrukturyzacja MMPI-2 z 2008 roku (338 pozycji, 51 skal), zbudowana wokół skal RC. Korzystała z norm MMPI-2. Brak polskiej adaptacji wydanej przez PTP, więc w Polsce nie jest realną alternatywą.
NEO-PI-R (Inwentarz Osobowości)
Mierzy osobowość w kategoriach cech normalnych (Wielka Piątka z 30 podskalami), a nie psychopatologii. Nie ma skal kontrolnych wykrywających zniekształcanie odpowiedzi, więc nie nadaje się do sytuacji opiniodawczych, za to znacznie lepiej opisuje strukturę osobowości osoby zdrowej.
Krótkie narzędzia objawowe (np. BDI-II, STAI, GHQ)
Mierzą nasilenie jednego wąskiego konstruktu w kilka minut i kosztują ułamek ceny MMPI-2. Nie dają profilu osobowości, nie różnicują zaburzeń i nie kontrolują wiarygodności odpowiedzi. Właściwe do przesiewu i pomiarów powtarzanych, nie do diagnozy różnicowej.
KPD (Kwestionariusz do Pomiaru Depresji)
Polskie narzędzie ukierunkowane wyłącznie na depresję, z pięcioma podskalami. Węższy zakres, ale krótszy i tańszy; sensowne uzupełnienie, gdy pytanie diagnostyczne dotyczy samej depresji.
Bibliografia
- Brzezińska, U., Koć-Januchta, M., Stańczak, J. (2012). MMPI-2. Podręcznik. Warszawa: Pracownia Testów Psychologicznych PTP.
- Butcher, J. N., Graham, J. R., Ben-Porath, Y. S., Tellegen, A., Dahlstrom, W. G. (2012). MMPI-2. Warszawa: Pracownia Testów Psychologicznych PTP.
- Graham, J. R. (2015). MMPI-2. Ocena osobowości i psychopatologii. Warszawa: Pracownia Testów Psychologicznych PTP.
Źródła
- wydawcahttps://www.practest.com.pl/sklep/test/MMPI-2
- wydawcahttps://www.upress.umn.edu/test-division/mmpi-2
- wydawcahttps://www.practest.com.pl/sklep/test/MMPI-3
- innehttps://en.wikipedia.org/wiki/Minnesota_Multiphasic_Personality_Inventory
- wydawcahttps://www.pearsonclinical.ca/content/dam/school/global/clinical/us/assets/mmpi-2/mmpi-2-scales.pdf
- wydawcahttps://www.pearsonassessments.com/content/dam/school/global/clinical/us/assets/mmpi-2/interpretation-of-mmpi-2-validity-scales.pdf
Baza ma charakter informacyjny. Treści pozycji testowych i pełne normy podlegają prawom autorskim wydawców.