Kwestionariusz BFI-2 (Big Five Inventory-2, polska wersja)
Big Five Inventory-2
pięć domen osobowości w modelu Wielkiej Piątki wraz z 15 aspektami (po 3 aspekty na domenę): ekstrawersja, ugodowość, sumienność, negatywna emocjonalność, otwartość umysłu
Podstawowe informacje
- Autorzy oryginału
- C. J. Soto, O. P. John (2017)
- Polska adaptacja
- J. Cieciuch, W. Strus
- Grupa docelowa
- dorośli (narzędzie samoopisowe do badań naukowych)
- Procedura
- samoopis; indywidualnie lub grupowo
Co bada ten test
BFI-2 mierzy pięć podstawowych wymiarów osobowości w modelu Wielkiej Piątki, ale w odróżnieniu od starszych narzędzi robi to na dwóch poziomach jednocześnie. Poziom wyższy to pięć domen: ekstrawersja, ugodowość, sumienność, negatywna emocjonalność i otwartość umysłu. Poziom niższy to piętnaście aspektów, po trzy w każdej domenie. Dzięki temu ten sam wynik ogólny można rozłożyć na bardziej szczegółowe składniki i zobaczyć, co konkretnie za nim stoi.
Różnica jest praktyczna, nie tylko teoretyczna. Dwie osoby mogą mieć identyczny wynik ekstrawersji, ale u jednej wysoko będzie towarzyskość, a nisko asertywność, u drugiej odwrotnie. Na poziomie domeny obie wyglądają tak samo, na poziomie aspektów są zupełnie różne. Podobnie negatywna emocjonalność rozkłada się na lęk, obniżony nastrój i chwiejność emocjonalną, a wysoki wynik ogólny może pochodzić głównie z jednego z tych źródeł. Autorzy nazywają to zwiększeniem pasma pomiaru bez utraty precyzji.
Ważna zmiana nazewnicza w stosunku do wcześniejszych wersji: domena, która w tradycji Wielkiej Piątki nazywała się neurotycznością, w BFI-2 nosi nazwę negatywnej emocjonalności, a otwartość na doświadczenie została przemianowana na otwartość umysłu. To nie jest kosmetyka, tylko doprecyzowanie treści: negatywna emocjonalność opisuje skłonność do przeżywania emocji nieprzyjemnych, a nie zaburzenie, natomiast otwartość umysłu obejmuje ciekawość intelektualną, wrażliwość estetyczną i wyobraźnię twórczą.
Wynik BFI-2 mówi o względnym nasileniu cechy, a nie o normie czy patologii. Nie ma tu wyniku dobrego ani złego: wysoka sumienność sprzyja wytrwałości, ale bywa też sztywnością, a niska ugodowość może oznaczać zarówno konfliktowość, jak i zdolność do stawiania granic. Narzędzie jest samoopisowe i opisuje typowy, deklarowany sposób reagowania, a nie zachowanie w konkretnej sytuacji.
Typowe zastosowanie
Badania naukowe i prace dyplomowe nad osobowością: związki cech z dobrostanem, radzeniem sobie ze stresem, wynikami w pracy i nauce, zachowaniami zdrowotnymi, użytkowaniem mediów. Szczególna wartość BFI-2 pojawia się tam, gdzie hipoteza dotyczy węższego konstruktu niż cała domena – wtedy analiza na poziomie aspektów daje wyraźniejszy obraz niż pięć wyników ogólnych. Narzędzie jest bezpłatne do zastosowań badawczych i niekomercyjnych, co czyni je jedną z niewielu realnych alternatyw dla płatnych kwestionariuszy Wielkiej Piątki.
Wymiary i podskale
Ekstrawersja (Extraversion)12 pozycji
Energia kierowana na świat społeczny. Trzy aspekty: towarzyskość (Sociability) – chęć zbliżania się do ludzi i przebywania z nimi; asertywność (Assertiveness) – gotowość do wyrażania własnego zdania i celów w sytuacjach społecznych; poziom energii (Energy Level) – tempo, żywotność i entuzjazm w działaniu.
Ugodowość (Agreeableness)12 pozycji
Nastawienie prospołeczne w relacjach. Aspekty: współczucie (Compassion) – wrażliwość na cudze potrzeby i troska o innych; szacunek wobec innych (Respectfulness) – uprzejmość i powstrzymywanie się od zachowań raniących; zaufanie (Trust) – założenie o dobrych intencjach innych ludzi.
Sumienność (Conscientiousness)12 pozycji
Kontrola impulsów i organizacja działania. Aspekty: zorganizowanie (Organization) – porządek i planowanie; produktywność (Productiveness) – wytrwałość i doprowadzanie zadań do końca; odpowiedzialność (Responsibility) – dotrzymywanie zobowiązań wobec innych.
Negatywna emocjonalność (Negative Emotionality)12 pozycji
Skłonność do przeżywania emocji nieprzyjemnych; odpowiednik neurotyczności w starszym nazewnictwie. Aspekty: lęk (Anxiety) – napięcie i zamartwianie się; obniżony nastrój (Depression) – przygnębienie i poczucie beznadziei; chwiejność emocjonalna (Emotional Volatility) – łatwość wzbudzania i zmienność reakcji emocjonalnych.
Otwartość umysłu (Open-Mindedness)12 pozycji
Receptywność wobec nowych idei i doznań. Aspekty: ciekawość intelektualna (Intellectual Curiosity) – zainteresowanie ideami i abstrakcyjnym myśleniem; wrażliwość estetyczna (Aesthetic Sensitivity) – reagowanie na sztukę i piękno; wyobraźnia twórcza (Creative Imagination) – oryginalność i pomysłowość.
Jak wygląda badanie
- Budowa pozycji
- Sześćdziesiąt krótkich stwierdzeń opisowych z jednym wspólnym wstępem zdania w formie „Jestem osobą, która...". Każda z pięciu domen ma dokładnie 12 pozycji, a każdy z 15 aspektów dokładnie 4 pozycje. Zestaw jest zaprojektowany z kontrolą tendencji do przytakiwania: w każdym czteropozycyjnym aspekcie dwie pozycje są punktowane wprost, a dwie odwrotnie, przez co dokładnie połowa całego kwestionariusza (30 z 60 pozycji) wymaga odwrócenia punktacji. Ten zrównoważony klucz można sprawdzić bezpośrednio w oficjalnym arkuszu polskim i w publicznie dostępnym kluczu pozycji.
- Skala odpowiedzi
- Pięciostopniowa skala zgody: od 1 (zdecydowanie nie zgadzam się) do 5 (zdecydowanie zgadzam się). Brak ograniczenia czasowego; badany ocenia, na ile każde stwierdzenie do niego pasuje jako ogólny opis, a nie w odniesieniu do konkretnej sytuacji.
- Normy i interpretacja
- Nie odnaleziono opublikowanych polskich norm stenowych ani tenowych dla BFI-2 DO WERYFIKACJI. Narzędzie funkcjonuje w Polsce jako instrument badawczy: wyniki interpretuje się przez porównanie ze statystykami opisowymi własnej próby lub prób z literatury, a nie na tle populacji ogólnej. Praktycznie oznacza to, że BFI-2 dobrze nadaje się do porównań między grupami i do analiz korelacyjnych, natomiast nie pozwala orzec, że pojedyncza osoba ma wynik wysoki lub niski w sensie normatywnym. Jeżeli praca wymaga takiej interpretacji indywidualnej, trzeba sięgnąć po narzędzie z polskimi normami (np. NEO-FFI lub NEO-PI-R z Pracowni Testów Psychologicznych PTP).
Mocne strony i ograniczenia
Mocne strony
- •Model hierarchiczny: pięć domen i piętnaście aspektów w jednym, stosunkowo krótkim narzędziu
- •Zrównoważony klucz (dokładnie połowa pozycji odwrócona, dwie na każdy aspekt) ogranicza wpływ tendencji do przytakiwania
- •Pełny polski arkusz z kluczem domen i aspektów udostępniany bezpłatnie do badań niekomercyjnych na oficjalnej stronie autora oryginału
- •Polska wersja powstała w skoordynowanej, wielojęzycznej procedurze tłumaczenia (pilotaże PIAAC), co sprzyja porównywalności międzynarodowej
- •Pozycje są krótkimi frazami opisowymi, przez co badanie jest szybsze niż w kwestionariuszach z pełnymi zdaniami
Ograniczenia
- •Brak opublikowanych polskich norm – bez nich nie da się interpretować wyniku pojedynczej osoby na tle populacji
- •Nie odnaleziono osobnego polskiego artykułu walidacyjnego z pełnymi danymi psychometrycznymi; dostępna publikacja o adaptacji wielojęzycznej jest płatna [DO WERYFIKACJI]
- •Skale aspektów liczą po 4 pozycje, więc ich rzetelność jest z natury niższa niż domen – przy małych próbach analizy na poziomie aspektów bywają niestabilne
- •Samoopis: wynik odzwierciedla obraz siebie, a nie zachowanie obserwowane; podatny na autoprezentację, zwłaszcza w kontekście selekcyjnym
- •Rozbieżność w atrybucji polskiego tłumaczenia (arkusz podpisany przez Cieciucha i Strusa, publikacja EJPA opisuje centralnie koordynowaną adaptację PIAAC) wymaga ostrożnego cytowania
Budowa
- Liczba pozycji
- 60
- Format odpowiedzi
- skala 5-stopniowa (1 = zdecydowanie nie zgadzam się, 5 = zdecydowanie zgadzam się)
- Wersje
- BFI-2 (60 pozycji, 5 domen + 15 aspektów po 4 pozycje); na świecie istnieją też wersje skrócone BFI-2-S (30 pozycji) i BFI-2-XS (15 pozycji) - polskie wersje skrócone [DO WERYFIKACJI]
Podskale
Ekstrawersja (Extraversion)
- Pozycje: 1, 6, 11, 16, 21, 26, 31, 36, 41, 46, 51, 56
- Zakres: 1–2
Ugodowość (Agreeableness)
- Pozycje: 2, 7, 12, 17, 22, 27, 32, 37, 42, 47, 52, 57
- Zakres: 1–2
Sumienność (Conscientiousness)
- Pozycje: 3, 8, 13, 18, 23, 28, 33, 38, 43, 48, 53, 58
- Zakres: 1–2
Negatywna emocjonalność (Negative Emotionality)
- Pozycje: 4, 9, 14, 19, 24, 29, 34, 39, 44, 49, 54, 59
- Zakres: 1–2
Otwartość umysłu (Open-Mindedness)
- Pozycje: 5, 10, 15, 20, 25, 30, 35, 40, 45, 50, 55, 60
- Zakres: 1–2
Obliczanie wyników
- Metoda
- suma lub średnia punktów w każdej z 5 domen (po 12 pozycji) oraz w 15 aspektach (po 4 pozycje) po odwróceniu pozycji oznaczonych w kluczu literą R; przykładowe aspekty: Towarzyskość (1, 16R, 31R, 46), Asertywność (6, 21, 36R, 51R), Poziom energii (11R, 26R, 41, 56); pełny klucz aspektów w arkuszu na stronie Colby College
- Zakres wyniku
- d–o
- Pozycje odwrócone
- 3, 4, 5, 8, 9, 11, 12, 16, 17, 22, 23, 24, 25, 26, 28, 29, 30, 31, 36, 37, 42, 44, 45, 47, 48, 49, 50, 51, 55, 58
- Uwagi
- pozycje odwrócone wg oficjalnego klucza dołączonego do polskiego arkusza BFI-2 (PDF na stronie Colby College, laboratorium C. J. Soto)
Jak policzyć wynik
Krok 1: odwróć punktację 30 pozycji oznaczonych w kluczu literą R, według zasady 1 na 5, 2 na 4, 3 zostaje 3, 4 na 2, 5 na 1. Klucz jest dołączony do arkusza; w każdym aspekcie odwrócone są dokładnie dwie z czterech pozycji.
Krok 2: policz wyniki aspektów – każdy aspekt to średnia (lub suma) czterech przypisanych mu pozycji. Piętnaście aspektów daje piętnaście wskaźników.
Krok 3: policz wyniki domen – każda domena to średnia (lub suma) swoich 12 pozycji, czyli równocześnie średnia z trzech aspektów. Przy sumowaniu zakres domeny wynosi 12-60, przy uśrednianiu 1-5. W literaturze częściej raportuje się średnie, bo są porównywalne między domenami i aspektami.
Krok 4: zdecyduj, na jakim poziomie prowadzisz analizy, i zrób to przed zebraniem danych. Analiza wszystkich 15 aspektów przy kilku zmiennych zależnych generuje dużą liczbę testów – zaplanuj korektę na porównania wielokrotne albo ogranicz się do aspektów wynikających z hipotez.
Krok 5: policz i zaraportuj rzetelność dla własnej próby. Dla domen wystarczy alfa Cronbacha, dla czteropozycyjnych aspektów warto podać też omegę McDonalda, bo alfa przy tak krótkich skalach bywa zaniżona.
Normy
Dane o normach wymagają weryfikacji w źródle pierwotnym.
- Typ norm
- brak opublikowanych polskich norm; narzędzie badawcze interpretowane na tle średnich prób badawczych
- Interpretacja
- wyższy wynik = wyższe nasilenie domeny/aspektu; w oryginale (Soto, John, 2017) interpretacja poprzez porównanie ze statystykami opisowymi prób
Dostępność
- Typ
- Darmowy
- Zgoda autora / licencja
- bezpłatnie do badań naukowych i zastosowań niekomercyjnych za zgodą autorów oryginału (zasady na stronie Colby Personality Lab); wymagane cytowanie Soto i John (2017)
English version(kliknij, aby rozwinąć)
- Name
- Big Five Inventory-2
- Construct
- five personality domains of the Big Five model with 15 facets (3 facets per domain): Extraversion, Agreeableness, Conscientiousness, Negative Emotionality, Open-Mindedness
- Target group
- adults (self-report instrument for research use)
- Response format
- 5-point scale (1 = strongly disagree, 5 = strongly agree)
- Scoring
- sum or mean of item scores in each of the 5 domains (12 items each; domain range 12-60 as a sum or 1-5 as a mean) and in the 15 facets (4 items each) after reversing the items marked R in the key; example facets: Sociability (1, 16R, 31R, 46), Assertiveness (6, 21, 36R, 51R), Energy Level (11R, 26R, 41, 56); the full facet key is in the questionnaire sheet on the Colby College website
- Norms / interpretation
- no published Polish norms; a research instrument interpreted against research-sample means. Higher score = higher intensity of the domain/facet; in the original (Soto, John, 2017) interpretation relies on comparison with sample descriptive statistics
- Procedure
- self-report; individual or group administration
- Notes
- The full Polish questionnaire sheet with the domain/facet key (adaptation authors: Jan Cieciuch and Włodzimierz Strus, credited on the sheet) is a separate PDF on the official Colby College website; the structure (60 items, 1-5 scale, scoring key, reverse-scored items) was confirmed from that sheet. [TO VERIFY]: no peer-reviewed validation article of the Polish BFI-2 located (alpha, validity, norms, adaptation year); the Polish BFI-2 was also translated within a coordinated international adaptation (Eur. J. Psychol. Assess., paywalled, content not verified); Polish short forms BFI-2-S (30 items) and BFI-2-XS (15 items) also to verify.
Numerical data (reliability, norms, pricing) are shared with the Polish entry above.
Podgląd arkusza
Zobacz, jak wygląda arkusz (podgląd pierwszej strony)
Podgląd poglądowy z watermarkiem. Źródło: Soto i John 2017; polska wersja BFI-2, Colby Personality Lab · licencja: zgoda autora (Colby Personality Lab: bezpłatnie do badań niekomercyjnych) · pełny dokument u źródła
Jak opisać w pracy dyplomowej
W metodologii opisz: nazwę i skrót, autorów oryginału (Soto, John, 2017), pochodzenie polskiej wersji, liczbę pozycji, dwupoziomową strukturę (5 domen po 12 pozycji, 15 aspektów po 4 pozycje), format skali 1-5, sposób liczenia z zaznaczeniem 30 pozycji odwróconych oraz rzetelność uzyskaną we własnej próbie.
Atrybucja polskiej wersji wymaga uwagi. Arkusz udostępniony na stronie Colby Personality Lab podpisany jest przez Jana Cieciucha i Włodzimierza Strusa, natomiast recenzowana publikacja w European Journal of Psychological Assessment (2024) opisuje polską wersję BFI-2 jako efekt centralnie koordynowanego tłumaczenia w ramach pilotaży PIAAC z lat 2016-2017. Najbezpieczniej cytować oryginał (Soto, John, 2017) razem ze wskazaniem konkretnego źródła arkusza, z którego korzystasz.
Ponieważ nie ma polskich norm, opisuj wyniki jako surowe (średnie lub sumy) i porównuj grupy między sobą, a nie z populacją. Nie przeliczaj wyników na steny z tabel innego narzędzia Wielkiej Piątki – domeny BFI-2 i NEO-FFI nie są tożsame ani co do treści, ani co do skalowania.
Licencja wymaga cytowania autorów oryginału i ogranicza użycie do celów badawczych i niekomercyjnych. Jeśli badanie ma charakter komercyjny (np. rekrutacja), potrzebna jest odrębna zgoda.
Kiedy nie stosować tego narzędzia
- •Do diagnozy zaburzeń osobowości lub psychopatologii – BFI-2 opisuje cechy w zakresie normy, a nie kryteria kliniczne (do tego służą np. PID-5 lub MMPI-3)
- •Do orzekania o pojedynczej osobie w kontekście selekcyjnym lub opiniodawczym, dopóki brak polskich norm i danych o odporności wersji polskiej na autoprezentację
- •U dzieci – narzędzie jest samoopisowe i przeznaczone dla osób dorosłych oraz dorastających; dla młodszych badanych stosuje się osobne kwestionariusze cech
- •Gdy badanie wymaga sześciu wymiarów z uczciwością-pokorą włącznie (wtedy właściwym wyborem jest HEXACO)
- •Gdy w projekcie potrzebne są bardzo krótkie pomiary przesiewowe całej Wielkiej Piątki – pełne 60 pozycji jest wtedy nieproporcjonalnie kosztowne czasowo
Przykładowe tematy prac i pytania badawcze
- Aspekty sumienności (zorganizowanie, produktywność, odpowiedzialność) a prokrastynacja akademicka
- Które aspekty negatywnej emocjonalności najsilniej wiążą się z odczuwanym stresem: analiza na poziomie domen i aspektów
- Otwartość umysłu a preferencje estetyczne i uczestnictwo w kulturze
- Ugodowość i jej aspekty a strategie rozwiązywania konfliktów w związkach
- Porównanie mocy predykcyjnej domen i aspektów BFI-2 dla satysfakcji z pracy
- Zgodność samoopisu w BFI-2 z oceną cech dokonaną przez bliską osobę
- Cechy osobowości w modelu BFI-2 a intensywność korzystania z mediów społecznościowych
Tematy mają charakter inspiracji. Ostateczny zakres pracy uzgodnij z promotorem.
Co pokazują badania
Konstrukcja i model hierarchiczny
Autorzy oryginału przedstawili BFI-2 jako rewizję Big Five Inventory rozszerzoną o warstwę piętnastu aspektów, po trzy na domenę. Celem było zwiększenie zakresu opisywanych treści przy zachowaniu precyzji pomiaru i poprawa mocy predykcyjnej wobec kryteriów zewnętrznych; do zestawu pozycji wprowadzono zrównoważony klucz kontrolujący tendencję do przytakiwania.
źródłoPolska wersja w skoordynowanej adaptacji międzynarodowej
W ramach pilotaży międzynarodowego badania PIAAC (2016 i 2017) BFI-2 przetłumaczono i zwalidowano w pięciu językach, w tym polskim, według jednolitej, centralnie koordynowanej procedury. Autorzy raportują wysoką porównywalność właściwości psychometrycznych wszystkich wersji językowych oraz ich zgodność z oryginałem anglojęzycznym, także w zakresie równoważności pomiaru. Publikacja jest płatna, dlatego wartości liczbowe nie zostały tu przytoczone.
źródłoWersje skrócone
Poza wersją pełną autorzy opracowali formy skrócone BFI-2-S i BFI-2-XS. Wersja krótsza zachowuje rozsądną rzetelność i trafność zbieżną na poziomie domen, wersja najkrótsza jest przez autorów oceniana jako akceptowalna jedynie tam, gdzie kluczowa jest zwięzłość; obie tracą możliwość rzetelnego pomiaru aspektów. Liczba pozycji polskich wersji skróconych nie została potwierdzona DO WERYFIKACJI.
źródłoAdaptacje w innych językach
Analizy adaptacji narodowych (m.in. norweskiej) potwierdzają odtwarzalność pięcioczynnikowej struktury domen i sensowność warstwy aspektów, przy czym rzetelność skal aspektowych jest systematycznie niższa niż domenowych ze względu na małą liczbę pozycji. Wnioski te są przydatne jako punkt odniesienia dla polskiego badacza wobec braku pełnej polskiej publikacji walidacyjnej.
źródłoZasięg międzynarodowy formy bardzo krótkiej
Najkrótsza forma BFI-2-XS doczekała się skoordynowanego opracowania w kilkudziesięciu wersjach językowych, wśród których jest język polski. Projekt pokazuje, że rodzina BFI-2 stała się standardem w badaniach porównawczych między krajami, choć kosztem rezygnacji z poziomu aspektów.
źródłoPodobne narzędzia
BFI-44 (Big Five Inventory, wersja pierwotna)
Starsza, 44-pozycyjna wersja tej samej rodziny narzędzi. Mierzy wyłącznie pięć domen i nie ma warstwy aspektów; używa nazw neurotyczność i otwartość na doświadczenie zamiast negatywnej emocjonalności i otwartości umysłu. Nie ma polskiej adaptacji, więc wyników BFI-44 i BFI-2 nie wolno traktować jako wymiennych.
Również dwupoziomowy (5 domen, 30 składników), ale znacznie dłuższy i płatny, za to z polskimi normami z Pracowni Testów Psychologicznych PTP. Wybór, gdy potrzebna jest interpretacja indywidualna.
Krótki pomiar samych pięciu domen, płatny, z polskimi normami. Nie daje żadnego rozbicia na węższe cechy.
IPIP-BFM (polska adaptacja puli IPIP)
Darmowa polska alternatywa dla pomiaru Wielkiej Piątki, oparta na leksykalnej puli IPIP, z polską publikacją adaptacyjną. Mierzy domeny, nie odtwarza struktury 15 aspektów BFI-2.
Model sześciowymiarowy z dodatkowym wymiarem uczciwość-pokora; inaczej rozkłada treści ugodowości i emocjonalności. Wybierany, gdy hipotezy dotyczą uczciwości, skromności lub eksploatacji innych.
Bardzo krótki pomiar Wielkiej Piątki po dwie pozycje na wymiar. Stosowany, gdy liczy się czas, kosztem rzetelności i całkowitej rezygnacji z poziomu aspektów.
Bibliografia
- Soto, C. J., John, O. P. (2017). The next Big Five Inventory (BFI-2): Developing and assessing a hierarchical model with 15 facets to enhance bandwidth, fidelity, and predictive power. Journal of Personality and Social Psychology, 113(1), 117-143.
- Cieciuch, J., Strus, W. (polska adaptacja BFI-2; arkusz i klucz: Colby Personality Lab).
Źródła
- wydawcahttps://www.colby.edu/wp-content/uploads/2020/08/bfi2-form-polish.pdf
- artykuł open accesshttps://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9158541/
- innehttps://escholarship.org/content/qt16x6n05t/qt16x6n05t.pdf
- artykuł open accesshttps://doi.org/10.1027/1015-5759/a000844
- innehttps://lcbc-uio.github.io/questionnaires/articles/bfi-2.html
- innehttps://www.colby.edu/wp-content/uploads/2013/08/Soto_John_2017b.pdf
- innehttps://miss.psychopen.eu/index.php/miss/article/download/14067/14067.pdf/
Uwagi
arkusz w aneksie artykułu: NIE - pełny polski arkusz z kluczem (autorzy adaptacji: Jan Cieciuch i Włodzimierz Strus, podpis na arkuszu) jest osobnym PDF na oficjalnej stronie Colby College. Budowa (60 pozycji, skala 1-5, klucz domen/aspektów, pozycje odwrócone) potwierdzona z tego arkusza. DO WERYFIKACJI: brak odnalezionego recenzowanego artykułu walidacyjnego polskiej wersji BFI-2 (alfa, trafność, normy, rok adaptacji); polska wersja BFI-2 była też tłumaczona w ramach skoordynowanej adaptacji międzynarodowej (Eur. J. Psychol. Assess., DOI 10.1027/1015-5759/a000844 - dostęp płatny, nie zweryfikowano treści). Ogólne właściwości psychometryczne BFI-2 w innych językach: por. OA o adaptacji norweskiej (PMC9158541).
Baza ma charakter informacyjny. Treści pozycji testowych i pełne normy podlegają prawom autorskim wydawców. Dane oznaczone [DO WERYFIKACJI] wymagają potwierdzenia w źródle pierwotnym. Ostatnia aktualizacja wpisu: 2026-07-18.